31 شهریور 1405

ایمنی داربست چیست؟ | Scaffold Safety

مقدمه

داربست یکی از رایج‌ترین روش‌های دسترسی برای انجام کار در ارتفاع است، اما در صورت طراحی، نصب یا استفاده نادرست می‌تواند باعث حوادث بسیار جدی شود.

خطرات اصلی داربست شامل:

سقوط افراد
سقوط ابزار و مصالح
ریزش داربست
واژگونی
برق‌گرفتگی در مجاورت خطوط برق
شکست Platform
دسترسی ناایمن
اضافه‌بار

هستند.

اصل مهم این است که داربست فقط یک سازه موقت نیست؛ بلکه یک سیستم کاری موقت است که باید طراحی، نصب، بازرسی و استفاده آن کنترل شود.

Scaffold چیست؟

Scaffold یک سازه موقت است که برای ایجاد دسترسی و Platform کاری در ارتفاع استفاده می‌شود.

داربست ممکن است:

ثابت
متحرک
معلق
مدولار

باشد.

نوع داربست باید متناسب با نوع کار و شرایط محل انتخاب شود.

اجزای اصلی داربست

بسته به نوع Scaffold، اجزای اصلی می‌توانند شامل:

Standard
Ledger
Transom
Base Plate
Sole Board
Brace
Tie
Platform
Guardrail
Midrail
Toe Board
Access Ladder

باشند.

شناخت این اجزا برای بازرسی بسیار مهم است.

Standard چیست؟

Standard عضو عمودی اصلی داربست است که بار را به زمین منتقل می‌کند.

اگر Standard:

خم شده
آسیب‌دیده
به‌درستی تراز نشده

باشد، پایداری کل سازه می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.

Ledger چیست؟

Ledger عضو افقی است که Standards را به یکدیگر متصل می‌کند.

این بخش به حفظ شکل و پایداری داربست کمک می‌کند.

Transom چیست؟

Transom عضو افقی عرضی داربست است که معمولاً:

Platform
Deck

را پشتیبانی می‌کند.

آسیب یا نصب نامناسب Transom می‌تواند بر Platform اثر بگذارد.

Base Plate چیست؟

Base Plate در پایین Standard قرار می‌گیرد و به توزیع بار کمک می‌کند.

قرار دادن مستقیم لوله داربست روی زمین نرم یا نامناسب می‌تواند باعث نشست شود.

Sole Board چیست؟

Sole Board تخته یا سطحی است که زیر Base Plate قرار می‌گیرد تا بار را روی سطح بیشتری پخش کند.

این موضوع به‌خصوص روی:

خاک
آسفالت نرم
سطوح کم‌مقاومت

اهمیت دارد.

Ground Condition

قبل از نصب داربست باید زمین بررسی شود.

موارد مهم:

ظرفیت تحمل بار
شیب
حفره
نشست
زهکشی
وجود Underground Void

هستند.

داربست خوب روی زمین ضعیف همچنان می‌تواند ناایمن باشد.

Bracing چیست؟

Bracing اعضای موربی هستند که به پایداری داربست کمک می‌کنند.

نبود Brace مناسب می‌تواند باعث:

تغییر شکل
ناپایداری
ریزش

شود.

Tie چیست؟

داربست‌های خاص ممکن است برای پایداری نیاز به اتصال به سازه اصلی داشته باشند.

این اتصال‌ها معمولاً با عنوان:

Tie

شناخته می‌شوند.

تعداد و محل آنها باید مطابق طراحی تعیین شود.

حذف Tie

یکی از رفتارهای بسیار خطرناک این است که Tie برای ایجاد دسترسی موقت یا عبور تجهیزات باز شود و دوباره نصب نشود.

این کار می‌تواند پایداری کل داربست را کاهش دهد.

Platform چیست؟

Platform سطحی است که کارکنان روی آن می‌ایستند و کار می‌کنند.

Platform باید:

مقاومت مناسب
عرض کافی
سطح پایدار
اتصال مناسب

داشته باشد.

شکاف در Platform

وجود Gap بزرگ بین:

Boards
Platform
Structure

می‌تواند خطر سقوط یا گیرکردن پا ایجاد کند.

چیدمان Deck باید مناسب باشد.

Scaffold Boards

تخته‌های داربست باید برای همین کاربرد مناسب باشند.

نباید از هر تخته‌ای که در کارگاه پیدا می‌شود استفاده کرد.

تخته‌های دارای:

ترک
پوسیدگی
شکستگی
تغییر شکل شدید

باید از سرویس خارج شوند.

Overhang

اگر Scaffold Board بیش از حد از Support بیرون زده باشد، ممکن است:

بلند شود
واژگون شود
ناپایدار شود

مقادیر مناسب باید بر اساس طراحی و الزامات قابل اعمال تعیین شوند.

Guardrail

Platformهای در معرض Fall Hazard باید سیستم حفاظت مناسب داشته باشند.

در بسیاری از شرایط این سیستم شامل:

Top Rail
Midrail
Toe Board

است.

Guardrail Missing

یکی از رایج‌ترین نقص‌های داربست:

حذف Guardrail
ناقص بودن Midrail
باز ماندن انتهای Platform

است.

این نقص‌ها نباید به‌عنوان «موقت» عادی شوند.

Toe Board

Toe Board بیشتر برای کنترل سقوط:

ابزار
قطعات
مصالح کوچک

است.

در مناطقی که افراد زیر داربست تردد می‌کنند، Dropped Object Risk اهمیت بیشتری دارد.

Falling Objects

کنترل سقوط اشیا می‌تواند شامل:

Toe Board
Net
Tool Tether
Debris Chute
Exclusion Zone

باشد.

Access به Scaffold

کارکنان باید مسیر دسترسی ایمن داشته باشند.

دسترسی می‌تواند با:

Ladder
Stair Tower
Integrated Access

فراهم شود.

بالا رفتن از Braceها یا اجزای نامناسب سازه نباید روش عادی دسترسی باشد.

Access Ladder

اگر Ladder استفاده می‌شود، باید:

سالم
پایدار
در محل مناسب
به‌درستی Secure

باشد.

انتقال از Ladder به Platform نیز باید ایمن طراحی شود.

Trap Door

در برخی داربست‌ها Access Opening دارای Trap Door است.

پس از عبور، Opening نباید به‌گونه‌ای باقی بماند که خطر سقوط ایجاد کند.

Scaffold Tag چیست؟

برخی سازمان‌ها از Scaffold Tagging System برای نشان دادن وضعیت داربست استفاده می‌کنند.

مثلاً وضعیت:

قابل استفاده
محدود
غیرقابل استفاده

را نشان می‌دهند.

اما:

Tag جایگزین Inspection واقعی نیست.

آیا Green Tag یعنی همیشه ایمن؟

خیر.

ممکن است پس از Tag:

داربست تغییر کرده باشد.
قطعه‌ای برداشته شده باشد.
باد شدید رخ داده باشد.
Platform آسیب دیده باشد.

کاربر باید قبل از استفاده وضعیت ظاهری را نیز بررسی کند.

Scaffold Inspection

داربست باید توسط فرد دارای صلاحیت مناسب طبق سیستم سازمان بررسی شود.

بازرسی می‌تواند شامل:

Foundation
Standards
Bracing
Ties
Platform
Guardrails
Access
Tag
Housekeeping

باشد.

چه زمانی Re-Inspection لازم است؟

علاوه بر بازرسی‌های دوره‌ای، ممکن است پس از:

Modification
Severe Weather
Impact
Partial Dismantling
Long Period of Non-Use

نیاز به Re-Inspection باشد.

Competent Person

نصب، تغییر و بازرسی داربست باید توسط یا تحت کنترل افرادی انجام شود که دانش و صلاحیت کافی دارند.

هر کارگری که از Scaffold استفاده می‌کند الزاماً مجاز به تغییر آن نیست.

Unauthorized Modification

یکی از مشکلات جدی زمانی رخ می‌دهد که کاربر برای راحتی کار:

Guardrail را باز کند.
Board را جابه‌جا کند.
Tie را بردارد.
Brace را حذف کند.

این تغییر ممکن است چیزی فراتر از نقطه کار خودش را تحت تأثیر قرار دهد.

Scaffold Erection

ساخت داربست خود یک فعالیت Work at Height است.

افراد Erector باید هنگام نصب یا بازکردن داربست نیز Fall Protection مناسب داشته باشند.

Dismantling

بازکردن داربست می‌تواند حتی پرخطرتر از نصب باشد.

چون با حذف تدریجی اجزا:

Guardrails
Bracing
Ties

نیز کاهش می‌یابند.

Sequence بازکردن باید کنترل‌شده باشد.

Design

داربست‌های پیچیده ممکن است نیازمند Design اختصاصی باشند.

عواملی مانند:

ارتفاع
بار
Sheet
Net
Cantilever
Loading Bay
Shape

می‌توانند بارهای واردشده را تغییر دهند.

Scaffold Load

هر داربست ظرفیت محدودی دارد.

بار شامل فقط وزن افراد نیست.

باید وزن:

Materials
Tools
Equipment
Waste

نیز دیده شود.

Overloading

انباشتن:

آجر
کیسه
قطعات فلزی
تجهیزات

روی Platform می‌تواند ظرفیت طراحی را رد کند.

داربست نباید به انبار تبدیل شود.

Load Distribution

حتی اگر وزن کل زیاد نباشد، تمرکز بار در یک نقطه می‌تواند مشکل ایجاد کند.

بار باید طبق طراحی مناسب توزیع شود.

Loading Bay

برای بارگیری مصالح ممکن است Loading Bay مخصوص طراحی شود.

این بخش می‌تواند بار بیشتری از Platformهای معمولی دریافت کند و باید مشخص و کنترل شود.

Housekeeping

وجود مواد و ابزار زیاد روی Platform می‌تواند باعث:

Trip
سقوط اشیا
انسداد مسیر

شود.

Housekeeping بخشی از Scaffold Safety است.

Width of Platform

فضای کاری باید برای:

فرد
ابزار
مواد مورد نیاز

کافی باشد.

اگر Platform آن‌قدر باریک باشد که فرد مجبور به Leaning یا Overreaching شود، ریسک افزایش می‌یابد.

Overreaching

افراد نباید برای رسیدن به محل کار از Guardrail بیش از حد خم شوند.

بهتر است:

Scaffold تغییر داده شود.
Platform مناسب‌تر فراهم شود.

Standing on Boxes

قرار دادن:

جعبه
Ladder
Bucket

روی Platform برای افزایش ارتفاع یک رفتار پرریسک است.

اگر ارتفاع کافی نیست، سیستم دسترسی باید اصلاح شود.

Scaffold نزدیک برق

داربست‌های فلزی در نزدیکی خطوط یا تجهیزات برق‌دار خطر جدی دارند.

قبل از نصب باید:

Electrical Hazard
Clearance
Location

بررسی شود.

فاصله دقیق باید مطابق الزامات قابل اعمال تعیین شود.

Weather

شرایط جوی می‌تواند بر Scaffold Safety اثر بگذارد.

مثلاً:

باد شدید
باران
یخ
برف

می‌توانند باعث کاهش پایداری یا لغزش شوند.

Sheeting و Netting

نصب Sheet یا Net روی داربست می‌تواند بار باد را به‌شدت افزایش دهد.

بنابراین نباید بدون بررسی طراحی انجام شود.

ظاهر ساده یک Net می‌تواند عملکرد سازه را تغییر دهد.

Corrosion

اجزای فلزی دارای:

خوردگی شدید
ترک
جوش معیوب
تغییر شکل

باید بررسی و در صورت نیاز از سرویس خارج شوند.

Mixing Components

استفاده از قطعات سیستم‌های مختلف داربست بدون تأیید سازگاری می‌تواند خطرناک باشد.

ابعاد مشابه لزوماً به معنی Compatibility نیست.

Improvised Connections

اتصال با:

سیم
طناب
قطعه دست‌ساز

به‌جای Coupler یا Component مناسب نباید پذیرفته شود.

Couplers

Couplerها باید:

مناسب
سالم
به‌درستی نصب

شوند.

Coupler شل می‌تواند باعث حرکت یا جدا شدن اعضا شود.

Mobile Scaffold چیست؟

Mobile Scaffold داربستی است که روی Wheel/Caster نصب شده و قابلیت جابه‌جایی دارد.

این سیستم خطرهای خاصی دارد.

Wheel Lock

قبل از استفاده، Wheelها باید طبق طراحی قفل شوند.

داربست نباید هنگام کار به‌طور ناخواسته حرکت کند.

Ground for Mobile Scaffold

سطح باید:

صاف
پایدار
بدون حفره
بدون شیب نامناسب

باشد.

چرخ کوچک روی سطح نامناسب می‌تواند باعث واژگونی شود.

Outrigger

بسته به طراحی، Outrigger ممکن است برای افزایش پایداری لازم باشد.

نباید برای عبور از فضای تنگ بدون بررسی حذف شود.

حرکت Mobile Scaffold با فرد روی آن

این کار می‌تواند بسیار پرریسک باشد.

اگر سیستم یا دستورالعمل اجازه چنین کاری را نمی‌دهد، کارکنان باید قبل از جابه‌جایی پایین بیایند.

Overhead Hazard

هنگام حرکت Mobile Scaffold باید مراقب:

Power Line
Pipe
Beam
Door
Cable Tray

بود.

ممکن است فرد روی Platform با مانع برخورد کند یا داربست به برق نزدیک شود.

Scaffold on Vehicle?

قرار دادن داربست روی:

Trailer
Vehicle
Forklift

برای افزایش ارتفاع بدون طراحی و سیستم تخصصی بسیار خطرناک است.

نباید Scaffold به روش‌های ابتکاری استفاده شود.

Suspended Scaffold

داربست معلق سیستم تخصصی دیگری است که از بالا آویزان می‌شود.

این نوع Scaffold نیازمند توجه ویژه به:

Suspension System
Hoist
Anchorage
Fall Protection
Rescue

است.

Independent Fall Protection

در برخی Suspended Scaffolds، Fall Arrest فرد باید مستقل از سیستم تعلیق Platform طراحی شود.

هدف این است که خرابی یک سیستم، هر دو لایه حفاظت را هم‌زمان از بین نبرد.

Scaffold Collapse

علل رایج ریزش می‌توانند شامل:

Foundation ضعیف
Tie ناکافی
Bracing ناقص
Overload
Modification
Wind Load
Vehicle Impact

باشند.

Vehicle Impact

اگر Scaffold نزدیک مسیر:

Truck
Forklift
Mobile Equipment

قرار دارد، برخورد وسیله نقلیه باید در Risk Assessment دیده شود.

ممکن است نیاز به Barrier باشد.

Barricade زیر داربست

اگر احتمال سقوط اشیا وجود دارد، باید محدوده زیر داربست کنترل شود.

فقط گذاشتن یک نوار کوچک ممکن است برای ریسک بالا کافی نباشد.

Scaffold Handover

پس از ساخت، بهتر است تحویل داربست به استفاده‌کننده رسمی باشد.

این فرایند می‌تواند تأیید کند:

ساخت کامل شده.
Inspection انجام شده.
محدودیت‌ها مشخص‌اند.

تغییر بعد از Handover

اگر Scaffold بعد از تحویل تغییر کند، وضعیت قبلی دیگر الزاماً معتبر نیست.

ممکن است Re-Inspection لازم باشد.

Scaffold Register

در پروژه‌های بزرگ می‌توان Scaffold Register داشت.

اطلاعات آن می‌تواند شامل:

ID
Location
Type
Inspection Date
Status
Responsible Person

باشد.

Identification Number

شماره‌گذاری داربست‌ها باعث می‌شود گزارش نقص دقیق‌تر باشد.

به‌جای:

«اون داربست کنار سالن»

می‌توان گفت:

Scaffold S-024

User Pre-Check

کاربر قبل از ورود به Scaffold باید حداقل وضعیت ظاهری را ببیند.

مثلاً:

Tag مناسب است؟
Access سالم است؟
Guardrail کامل است؟
Platform نقص واضح ندارد؟
تغییر مشکوکی دیده نمی‌شود؟

اگر نقص پیدا شد چه کنیم؟

کاربر نباید خودش لزوماً Scaffold را تعمیر کند.

بهتر است:

Stop Use → Prevent Access → Report → Inspect/Repair → Re-Approve

Rescue from Scaffold

در برخی فعالیت‌ها باید در نظر گرفته شود که اگر فرد:

مصدوم
بیهوش
گرفتار

شد، چگونه از Scaffold پایین آورده می‌شود.

دسترسی Emergency Response باید از قبل بررسی شود.

Illumination

داربست در شیفت شب یا محیط تاریک باید Lighting کافی داشته باشد.

نور ناکافی می‌تواند باعث:

Trip
Misstep
Access Error

شود.

Manual Handling روی Scaffold

حمل قطعات سنگین هنگام بالا رفتن می‌تواند تعادل فرد را کاهش دهد.

بهتر است از:

Hoist
Gin Wheel
Mechanical Lifting

متناسب با طراحی استفاده شود.

Gin Wheel

اگر برای بالا بردن مصالح از سیستم Rope و Gin Wheel استفاده می‌شود، محل اتصال و بارهای واردشده باید کنترل شوند.

نمی‌توان هر قسمت Scaffold را به‌صورت دلخواه به Lifting Point تبدیل کرد.

نصب Sign و Banner

حتی نصب بنر روی Scaffold می‌تواند Wind Loading را تغییر دهد.

هر Attachment جدید باید از نظر اثر سازه‌ای بررسی شود.

مثال عملی

فرض کنید برای رنگ‌آمیزی نمای یک ساختمان داربست نصب شده است.

کارگران متوجه می‌شوند یک Guardrail مانع دسترسی به نقطه کار است.

رویکرد ضعیف:

Guardrail را بردارند و بعداً نصب کنند.

رویکرد بهتر:

کار متوقف شود.
نیاز دسترسی بررسی شود.
Scaffold Erector/Competent Person درگیر شود.
Platform یا Configuration تغییر کند.
Fall Protection حفظ شود.
Scaffold مجدداً Inspect و Release شود.

مثال دوم: داربست روی خاک

پس از بارندگی، خاک زیر یکی از پایه‌ها نرم شده و Sole Board نشست کرده است.

حتی اگر Scaffold هنوز ظاهراً مستقیم باشد، ادامه کار مناسب نیست.

رویکرد درست:

Stop Use → Barricade → Inspect Foundation → Correct → Re-Inspect

اشتباهات رایج

۱. اعتماد کامل به Scaffold Tag

وضعیت واقعی بررسی نمی‌شود.

۲. حذف Guardrail برای دسترسی

Fall Hazard ایجاد می‌شود.

۳. قرار دادن جعبه روی Platform

ارتفاع به روش ناایمن افزایش می‌یابد.

۴. Overloading

داربست به انبار مصالح تبدیل می‌شود.

۵. حذف Tie یا Brace

پایداری سازه کاهش می‌یابد.

۶. استفاده از قطعات آسیب‌دیده

ریسک شکست افزایش می‌یابد.

۷. تغییر توسط کاربر عادی

Modification بدون کنترل انجام می‌شود.

۸. نادیده گرفتن Foundation

تمرکز فقط روی قسمت بالای Scaffold است.

۹. استفاده از Scaffold نزدیک خطوط برق

Electrical Hazard نادیده گرفته می‌شود.

۱۰. Sheet یا Net بدون بررسی

Wind Load افزایش می‌یابد.

چک‌لیست Scaffold Safety

جمع‌بندی

ایمنی داربست به یک Tag سبز یا چند Guardrail محدود نمی‌شود.

یک Scaffold ایمن نیازمند کنترل کل سیستم است:

Foundation → Structure → Bracing → Ties → Platform → Access → Fall Protection → Load → Inspection

اصل مهم:

داربستی که بدون طراحی و کنترل تغییر کرده باشد، همان داربستی نیست که قبلاً تأیید شده بود.

و یک اصل مهم دیگر:

اگر برای انجام کار مجبور هستیم Guardrail، Tie یا Brace را برداریم، مشکل را نباید با حذف حفاظت حل کنیم؛ باید طراحی دسترسی اصلاح شود.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد