30 شهریور 1405

ایمنی کار در ارتفاع چیست؟ | Working at Height & Fall Protection

مقدمه

سقوط از ارتفاع یکی از جدی‌ترین خطرات در محیط‌های کاری است و می‌تواند در چند ثانیه باعث آسیب شدید یا مرگ شود.

خطر فقط مربوط به کار روی ساختمان‌های بلند نیست. حتی فعالیت‌هایی مانند:

کار روی نردبان
تعمیر روی سکوی مرتفع
کار روی سقف
فعالیت کنار لبه باز
استفاده از داربست
کار روی تانک یا مخزن
استفاده از MEWP

می‌توانند خطر سقوط ایجاد کنند.

اصل مهم در Fall Protection این است که ابتدا باید تلاش شود خطر سقوط حذف یا با حفاظت جمعی کنترل شود و فقط در صورت نیاز به سیستم‌های حفاظت فردی متکی شویم.

Working at Height چیست؟

Working at Height به فعالیتی گفته می‌شود که در آن فرد در صورت نبود کنترل مناسب ممکن است از یک سطح به سطح پایین‌تر سقوط کند.

بنابراین فقط عدد ارتفاع مهم نیست.

باید بررسی شود:

احتمال سقوط چقدر است؟
فرد روی چه سطحی کار می‌کند؟
زیر محل کار چه چیزی وجود دارد؟
مسیر سقوط چگونه است؟
آیا سیستم حفاظت مناسب وجود دارد؟

Fall Hazard چیست؟

Fall Hazard هر شرایطی است که بتواند باعث سقوط فرد شود.

مثلاً:

لبه باز
کف شکسته
سوراخ کف
نردبان نامناسب
داربست ناقص
سقف شکننده
سطح لغزنده
محل کار بدون Guardrail

Hierarchy of Fall Protection

کنترل سقوط نیز باید بر اساس سلسله‌مراتب کنترل انجام شود.

ترتیب مطلوب معمولاً:

Eliminate → Prevent → Restrain → Arrest → Rescue

است.

Elimination

بهترین کنترل این است که اصلاً نیاز به کار در ارتفاع حذف شود.

مثلاً:

مونتاژ تجهیز روی زمین
پایین آوردن قطعه برای تعمیر
استفاده از ابزارهای Long-Reach
طراحی نقاط دسترسی از سطح زمین

Fall Prevention

اگر حذف امکان‌پذیر نباشد، باید تا حد امکان از سقوط جلوگیری شود.

نمونه‌ها:

Guardrail
Permanent Platform
Scaffold
Covered Opening

در این روش فرد اصولاً فرصت سقوط پیدا نمی‌کند.

Fall Restraint

Fall Restraint سیستمی است که اجازه نمی‌دهد فرد به نقطه سقوط برسد.

مثلاً Lanyard به اندازه‌ای محدود شده است که کارگر نتواند به لبه برسد.

این روش در صورت طراحی صحیح می‌تواند از Fall Arrest ایمن‌تر باشد، چون اصلاً سقوط رخ نمی‌دهد.

Fall Arrest

Fall Arrest زمانی استفاده می‌شود که احتمال سقوط وجود دارد و سیستم باید پس از شروع سقوط، فرد را متوقف کند.

این سیستم می‌تواند شامل:

Full Body Harness
Lanyard
Energy Absorber
SRL
Anchorage

باشد.

Fall Arrest سقوط را حذف نمی‌کند

این نکته بسیار مهم است:

Fall Arrest مانع شروع سقوط نمی‌شود؛ فقط تلاش می‌کند پیامد آن را کنترل کند.

بنابراین باید Fall Distance و Rescue نیز بررسی شوند.

Guardrail

Guardrail یکی از مهم‌ترین سیستم‌های حفاظت جمعی در کار در ارتفاع است.

در بسیاری از شرایط Guardrail مناسب از Harness بهتر است، چون:

به رفتار فرد وابستگی کمتری دارد.
چند نفر را هم‌زمان محافظت می‌کند.
نیازی به اتصال مداوم فرد ندارد.

اجزای Guardrail

یک سیستم Guardrail می‌تواند شامل:

Top Rail
Mid Rail
Toe Board

باشد.

طراحی و ابعاد دقیق باید مطابق الزامات قابل اعمال تعیین شوند.

Toe Board

Toe Board بیشتر برای جلوگیری از سقوط:

ابزار
قطعات
مصالح

از لبه استفاده می‌شود.

این موضوع علاوه بر Fall Protection به Dropped Object Prevention نیز مربوط است.

Floor Opening

سوراخ‌های کف می‌توانند خطر سقوط ایجاد کنند.

این Openingها باید:

پوشانده شوند.
یا Guard شوند.

Cover باید به‌گونه‌ای باشد که خودش تبدیل به خطر جدید نشود.

Cover باید قابل شناسایی باشد

اگر یک پوشش روی Opening نصب شده است، باید:

پایدار
مقاوم
قابل شناسایی

باشد.

پوشش لق یا موقت ممکن است با قدم گذاشتن فرد جابه‌جا شود.

Full Body Harness

در Fall Arrest معمولاً از Full Body Harness استفاده می‌شود.

Harness نیروهای ناشی از توقف سقوط را بین بخش‌های مختلف بدن توزیع می‌کند.

کمربند دور کمر کافی است؟

برای Fall Arrest، استفاده از تجهیزات نامناسب مانند Body Belt می‌تواند خطرناک باشد.

سیستم باید برای کاربرد مشخص طراحی شده باشد.

Harness Fit

Harness باید:

سایز مناسب
تنظیم درست
بدون پیچ‌خوردگی Strapها

باشد.

Harness بسیار شل یا بسیار سفت می‌تواند عملکرد و راحتی را کاهش دهد.

Pre-Use Inspection

قبل از هر استفاده باید Harness و سایر اجزای سیستم بررسی شوند.

مواردی مثل:

بریدگی
پارگی
سوختگی
آسیب شیمیایی
Stitching معیوب
Buckle آسیب‌دیده
Corrosion

باید جدی گرفته شوند.

Anchorage چیست؟

Anchorage نقطه یا ساختاری است که سیستم Fall Protection به آن متصل می‌شود.

این نقطه باید برای بار و کاربرد موردنظر طراحی یا تأیید شده باشد.

هر نقطه فلزی Anchorage نیست

یکی از اشتباهات خطرناک این است که فرد Lanyard را به هر:

لوله
Handrail
Cable Tray
قطعه سازه

متصل کند.

ظاهر محکم یک نقطه به معنی مناسب بودن آن برای Fall Arrest نیست.

Anchor Point

نقطه اتصال باید توسط فرد یا سیستم صلاحیت‌دار تعیین شود.

بهتر است Anchorageها:

مشخص
قابل شناسایی
مناسب محل کار

باشند.

Lanyard چیست؟

Lanyard اتصال بین Harness و Anchorage یا Lifeline است.

انواع مختلفی دارد، از جمله:

Fixed-Length Lanyard
Shock-Absorbing Lanyard
Twin-Leg Lanyard

انتخاب نوع باید بر اساس کار انجام شود.

Energy Absorber

در Fall Arrest ممکن است از Energy Absorber استفاده شود تا نیروی واردشده به بدن و Anchorage هنگام توقف سقوط کاهش یابد.

اما باز شدن Energy Absorber فضای سقوط بیشتری نیاز دارد.

SRL چیست؟

Self-Retracting Lifeline – SRL سیستمی است که طول اتصال را متناسب با حرکت فرد جمع یا باز می‌کند و در صورت سقوط مکانیزم ترمز فعال می‌شود.

مزیت احتمالی آن کاهش Free Fall Distance است.

اما فقط اگر:

درست انتخاب شود.
درست نصب شود.
با جهت کار سازگار باشد.

Free Fall Distance

Free Fall فاصله‌ای است که فرد قبل از شروع اثر سیستم Fall Arrest سقوط می‌کند.

هرچه این فاصله بیشتر باشد، انرژی سقوط بیشتر می‌شود.

بنابراین سیستم باید طوری طراحی شود که Free Fall محدود شود.

Fall Clearance چیست؟

یکی از مهم‌ترین محاسبات در Fall Protection، Fall Clearance است.

یعنی:

آیا فضای کافی زیر فرد وجود دارد تا بعد از سقوط، قبل از برخورد با سطح پایین‌تر متوقف شود؟

چرا Fall Clearance مهم است؟

ممکن است کارگر Harness داشته باشد اما فضای زیر او کم باشد.

در این شرایط فرد ممکن است قبل از اینکه سیستم کامل عمل کند به:

کف
سازه
تجهیز

برخورد کند.

پس:

Wearing a Harness ≠ Being Protected

Fall Clearance شامل چه چیزهایی است؟

بسته به سیستم باید عواملی مانند:

Lanyard Length
Free Fall
Energy Absorber Deployment
Harness Stretch
Worker Height
Safety Margin

در نظر گرفته شوند.

Swing Fall چیست؟

اگر Anchorage مستقیماً بالای فرد نباشد، ممکن است فرد پس از سقوط مانند پاندول حرکت کند.

به این حالت Swing Fall گفته می‌شود.

فرد ممکن است به:

دیوار
ستون
سازه
تجهیزات

برخورد کند.

Anchor بالای سر

در Fall Arrest، قرار دادن Anchor تا حد امکان بالاتر و نزدیک محور کار می‌تواند:

Free Fall
Swing Fall

را کاهش دهد.

البته طراحی دقیق باید توسط فرد صلاحیت‌دار انجام شود.

Twin-Leg Lanyard

برای جابه‌جایی بین نقاط مختلف ممکن است از Double/Twin-Leg Lanyard استفاده شود.

هدف می‌تواند حفظ 100% Tie-Off باشد.

یعنی فرد قبل از جدا کردن یک Hook، اتصال دیگر را برقرار کند.

100% Tie-Off

در کارهایی که نیازمند اتصال دائم هستند، فرد نباید در زمان جابه‌جایی بدون حفاظت باقی بماند.

اما اتصال هم‌زمان دو Leg نیز باید طبق دستور سازنده انجام شود و هر اتصال دلخواه مناسب نیست.

Connector

Connectorها مانند:

Snap Hook
Carabiner

باید با Anchorage و اجزای دیگر سازگار باشند.

اتصال نامناسب می‌تواند باعث:

Roll-Out
Side Loading
Accidental Release

شود.

Compatibility

فقط اینکه Hook بسته شود کافی نیست.

تمام اجزای سیستم باید با یکدیگر Compatible باشند.

Horizontal Lifeline

Horizontal Lifeline – HLL می‌تواند برای حرکت افقی افراد استفاده شود.

اما طراحی آن پیچیده است، چون سقوط یک نفر می‌تواند نیروهای زیادی به:

Lifeline
End Anchors
Structure

وارد کند.

بنابراین HLL نباید به‌صورت تجربی ساخته شود.

Vertical Lifeline

در برخی صعودهای عمودی از Vertical Lifeline یا Rail System استفاده می‌شود.

انتخاب سیستم باید با:

مسیر صعود
تجهیزات
Rescue

هماهنگ باشد.

Work Positioning

Work Positioning با Fall Arrest تفاوت دارد.

در Positioning، سیستم به فرد کمک می‌کند در موقعیت کاری باقی بماند.

ممکن است همچنان نیاز به سیستم جداگانه Fall Arrest وجود داشته باشد.

Rope Access

Rope Access یک فعالیت تخصصی است و نیازمند:

تجهیزات مناسب
افراد آموزش‌دیده
سیستم Backup
Rescue Plan

است.

نباید هر استفاده از طناب به‌عنوان Rope Access تلقی شود.

Rescue Plan

این یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی است که اغلب فراموش می‌شود.

اگر فرد با Harness سقوط کند و آویزان بماند، سؤال این است:

چه کسی او را پایین می‌آورد و در چه مدت؟

صرف تماس با Emergency Services همیشه Rescue Plan کافی نیست.

Suspension Trauma

آویزان ماندن بی‌حرکت در Harness می‌تواند مشکلات فیزیولوژیک جدی ایجاد کند.

این وضعیت معمولاً با عنوان:

Suspension Intolerance / Suspension Trauma

شناخته می‌شود.

به همین دلیل Rescue باید سریع و از قبل برنامه‌ریزی‌شده باشد.

Rescue نباید بداهه باشد

در زمان حادثه نباید تازه تصمیم گرفته شود:

طناب کجاست؟
چه کسی آموزش دیده؟
چطور به فرد برسیم؟

Rescue Plan باید قبل از شروع کار آماده باشد.

Rescue Equipment

بسته به نوع کار ممکن است تجهیزاتی مثل:

Rescue Kit
Rope System
Descender
Retrieval Device
MEWP

لازم باشند.

تجهیزات باید قابل دسترس و افراد باید آموزش دیده باشند.

نردبان | Ladder

نردبان یکی از رایج‌ترین تجهیزات کار در ارتفاع است، اما در بسیاری از شرایط بیش از حد استفاده می‌شود.

اولین سؤال:

آیا Ladder بهترین وسیله برای این کار است؟

ممکن است Platform یا Scaffold ایمن‌تر باشد.

Ladder Inspection

قبل از استفاده باید مواردی مثل:

Rung
Side Rail
Feet
Locking Mechanism
Damage

بررسی شوند.

نردبان معیوب باید از سرویس خارج شود.

نردبان دست‌ساز

نردبان‌های:

شکسته
تعمیر موقت
دست‌ساز بدون طراحی مناسب

نباید به‌عنوان ابزار عادی استفاده شوند.

سطح قرارگیری نردبان

نردبان باید روی سطح:

پایدار
محکم
بدون لغزش قابل توجه

قرار گیرد.

قرار دادن نردبان روی:

جعبه
پالت
آجر

برای افزایش ارتفاع، رفتار پرریسکی است.

Three Points of Contact

هنگام صعود معمولاً باید Three Points of Contact حفظ شود.

یعنی ترکیبی از دو دست و یک پا یا دو پا و یک دست در تماس مناسب باشند.

حمل ابزار روی Ladder

اگر فرد هر دو دست را برای حمل ابزار درگیر کند، کنترل خود را از دست می‌دهد.

می‌توان از:

Tool Belt
Hoisting
Tool Bag

استفاده کرد.

Overreaching

یکی از دلایل سقوط از نردبان، کشیدن بدن بیش از حد به طرفین است.

راه بهتر:

پایین آمدن و جابه‌جا کردن Ladder.

Step Ladder

Stepladder باید طبق طراحی سازنده استفاده شود.

نباید در حالتی که برای آن طراحی نشده به‌عنوان Straight Ladder استفاده شود.

Top Step

ایستادن روی قسمت‌هایی از نردبان که سازنده برای ایستادن طراحی نکرده، می‌تواند پایداری را کاهش دهد.

Ladder و درب

اگر نردبان نزدیک Doorway قرار دارد، باید خطر باز شدن در کنترل شود.

مثلاً:

Lock
Barricade
Attendant

Ladder نزدیک برق

نردبان در نزدیکی خطرات الکتریکی نیازمند ارزیابی خاص است.

جنس نردبان و فاصله از منابع برق اهمیت دارد.

Scaffold

داربست باید:

روی پایه مناسب
با دسترسی ایمن
Guardrail مناسب
Platform مناسب

ساخته و بازرسی شود.

Scaffold Inspection

داربست باید توسط فرد صلاحیت‌دار و طبق برنامه مناسب بررسی شود.

به‌خصوص بعد از:

تغییر
آسیب
شرایط جوی شدید

ممکن است بازرسی مجدد لازم باشد.

دسترسی به Scaffold

بالا رفتن از قسمت‌های سازه‌ای نامناسب Scaffold به جای Ladder یا Access طراحی‌شده می‌تواند خطرناک باشد.

Scaffold Tag

برخی سایت‌ها از Tag System برای نشان دادن وضعیت داربست استفاده می‌کنند.

اما Tag جایگزین Inspection واقعی نیست.

Mobile Scaffold

در Scaffoldهای متحرک باید مواردی مانند:

Wheel Lock
سطح زمین
Outrigger
ارتفاع
موانع بالاسری

بررسی شوند.

جابجایی Scaffold با فرد روی آن فقط در شرایطی که سیستم طراحی و روش ایمن آن را اجازه دهد باید انجام شود.

MEWP چیست؟

Mobile Elevating Work Platform شامل تجهیزاتی مثل:

Scissor Lift
Boom Lift

است.

استفاده از MEWP نیازمند:

Operator Competence
Pre-Use Inspection
Ground Condition Assessment
Emergency Lowering Knowledge

است.

MEWP و Harness

نیاز و نوع Fall Protection در MEWP به نوع تجهیز و الزامات قابل اعمال بستگی دارد.

نباید یک روش واحد برای همه انواع MEWP فرض شود.

Ground Conditions

پایداری MEWP به زمین بستگی دارد.

باید بررسی شود:

شیب
حفره
خاک نرم
Drain
Underground Void

وجود دارد یا نه.

Overhead Hazard

هنگام بالا بردن Platform باید خطر:

Beam
Pipe
Cable
Power Line

بررسی شود.

Crushing و Entrapment می‌توانند در MEWP رخ دهند.

Roof Work

کار روی سقف فقط خطر سقوط از لبه ندارد.

ممکن است سقف دارای:

Skylight
Fragile Surface
Opening
شیب

باشد.

Fragile Roof

سطحی که ظاهر سالم دارد لزوماً تحمل وزن فرد را ندارد.

کار روی سقف شکننده نیازمند سیستم تخصصی دسترسی و حفاظت است.

Skylight

Skylight باید به‌عنوان Potential Opening دیده شود مگر اینکه برای تحمل بار و حفاظت طراحی شده باشد.

شفاف بودن آن ممکن است باعث شود فرد خطر را نبیند.

Weather

کار در ارتفاع باید با شرایط جوی هماهنگ شود.

مواردی مثل:

باد شدید
باران
یخ
رعدوبرق
دید کم

می‌توانند ریسک را افزایش دهند.

Wind

باد می‌تواند:

تعادل فرد
عملکرد MEWP
کنترل مصالح
پایداری تجهیزات

را تحت تأثیر قرار دهد.

محدودیت‌های سازنده تجهیزات باید رعایت شوند.

Housekeeping

Platform پر از:

کابل
ضایعات
ابزار
مواد

می‌تواند خطر Trip ایجاد کند.

در ارتفاع، یک Trip ساده ممکن است به Fall تبدیل شود.

Dropped Objects

هر فعالیت ارتفاعی باید خطر سقوط اشیا را نیز بررسی کند.

کنترل‌ها می‌توانند شامل:

Toe Board
Tool Tether
Exclusion Zone
Netting

باشند.

Exclusion Zone

زیر برخی فعالیت‌های ارتفاعی باید محدوده‌ای ایجاد شود تا افراد وارد Drop Zone نشوند.

اما Barrier باید متناسب با خطر باشد.

Tool Tether

برای برخی ابزارها می‌توان از سیستم Tether استفاده کرد.

این تجهیزات باید برای همان وزن و کاربرد مناسب باشند.

Permit to Work

برخی کارهای در ارتفاع ممکن است تحت Work at Height Permit انجام شوند.

Permit می‌تواند تأیید کند:

محل ارزیابی شده.
تجهیزات مناسب هستند.
Rescue Plan وجود دارد.
افراد صلاحیت دارند.

اما Permit به‌تنهایی کنترل ریسک نیست.

JSA / Risk Assessment

قبل از کار باید بررسی شود:

Fall Hazard
Access
Anchorage
Equipment
Weather
Dropped Objects
Rescue

چه وضعیتی دارند.

Competent Person

افراد مسئول طراحی، بازرسی یا نظارت بر سیستم‌های Fall Protection باید دانش و صلاحیت متناسب داشته باشند.

همه افراد آموزش‌دیده الزاماً برای طراحی Anchorage یا Lifeline صلاحیت ندارند.

Training

کارکنان باید بدانند:

چه زمانی Fall Protection لازم است.
Harness چگونه پوشیده می‌شود.
Anchor مناسب کجاست.
Equipment چگونه Inspect می‌شود.
در صورت سقوط چه باید کرد.

Harness Training عملی

صرف نشان دادن اسلاید کافی نیست.

فرد باید در عمل بتواند:

Harness را بپوشد.
تنظیم کند.
Connector را متصل کند.
نقص تجهیزات را تشخیص دهد.

بعد از Fall چه می‌شود؟

تجهیزی که یک Fall واقعی را Arrest کرده است ممکن است دیگر قابل استفاده نباشد.

باید طبق دستور سازنده و Procedure سازمان:

از سرویس خارج
قرنطینه
بررسی

شود.

Storage تجهیزات

Harness، Lanyard و تجهیزات Fall Protection باید دور از عواملی مثل:

مواد شیمیایی
حرارت
UV شدید
لبه‌های تیز

نگهداری شوند.

Sharp Edge

برخی Lifelineها یا Lanyardها ممکن است در تماس با لبه تیز آسیب ببینند.

اگر کار در کنار Edge انجام می‌شود، باید Compatibility تجهیز با این کاربرد بررسی شود.

Unauthorized Modification

گره زدن، کوتاه کردن، سوراخ کردن یا تغییر تجهیزات Fall Protection بدون اجازه سازنده می‌تواند عملکرد آنها را مختل کند.

Suspension Relief Strap

برخی سیستم‌ها دارای Strapهایی برای کمک موقت به فرد آویزان هستند.

اما این وسیله:

جایگزین Rescue فوری نیست.

مثال عملی

فرض کنید تکنسین باید روی سقف یک سوله، نزدیک لبه، تجهیزی را تعمیر کند.

رویکرد ضعیف:

«Harness بپوشد و به نزدیک‌ترین لوله وصل شود.»

رویکرد بهتر:

بررسی امکان انجام کار از زمین
بررسی Guardrail یا Platform
شناسایی لبه و Fragile Areas
تعیین Anchorage تأییدشده
انتخاب سیستم Restraint یا Arrest
بررسی Fall Clearance
بررسی Swing Fall
تعریف Exclusion Zone
تهیه Rescue Plan
کنترل Weather

مثال دوم: تعمیر کوتاه با Ladder

فعالیت فقط 10 دقیقه طول می‌کشد.

این موضوع به‌تنهایی Ladder را ایمن نمی‌کند.

باید بررسی شود:

آیا فرد دو دست برای کار نیاز دارد؟
آیا نیروی زیادی وارد می‌کند؟
آیا نیاز به Overreach دارد؟
آیا Platform گزینه بهتری است؟

مدت کوتاه کار نباید جایگزین Risk Assessment شود.

اشتباهات رایج

۱. Harness = ایمنی کامل

Anchor، Clearance و Rescue فراموش می‌شوند.

۲. اتصال به هر نقطه نزدیک

Anchorage تأیید نشده است.

۳. نبود Rescue Plan

فرد بعد از سقوط آویزان می‌ماند.

۴. استفاده از Ladder برای همه کارها

وسیله مناسب‌تر بررسی نمی‌شود.

۵. Overreach روی نردبان

به جای جابه‌جایی Ladder بدن کشیده می‌شود.

۶. نادیده گرفتن Skylight

به‌عنوان سطح عادی دیده می‌شود.

۷. Fall Arrest با فضای ناکافی

فرد به سطح پایین‌تر برخورد می‌کند.

۸. ابزار بدون حفاظت

افراد پایین در معرض Dropped Object هستند.

۹. Harness معیوب

Pre-Use Inspection انجام نمی‌شود.

۱۰. تمرکز فقط روی سقوط فرد

شرایط جوی و سقوط اشیا نادیده گرفته می‌شوند.

چک‌لیست Work at Height

جمع‌بندی

ایمنی کار در ارتفاع فقط پوشیدن Harness نیست.

یک سیستم مؤثر باید این ترتیب را دنبال کند:

Eliminate → Prevent → Restrain → Arrest → Rescue

و اگر Fall Arrest استفاده می‌شود، باید حداقل این پنج سؤال پاسخ داده شوند:

Harness درست است؟
Anchor درست است؟
Connection درست است؟
Clearance کافی است؟
Rescue آماده است؟

اصل مهم:

بهترین سیستم حفاظت از سقوط سیستمی است که در درجه اول اجازه ندهد سقوط شروع شود.

و اگر فرد امکان سقوط دارد:

هیچ Fall Arrest System کاملی وجود ندارد مگر اینکه Rescue Plan نیز بخشی از آن باشد.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد