26 شهریور 1405

مدیریت ریسک رانندگی و سفر چیست؟ | Journey Management & Defensive Driving

مقدمه

حوادث رانندگی در بسیاری از سازمان‌ها یکی از مهم‌ترین منابع آسیب، خسارت و توقف عملیات هستند؛ به‌ویژه در شرکت‌هایی که کارکنان، پیمانکاران یا ناوگان آنها به‌صورت روزانه در جاده تردد می‌کنند.

ریسک رانندگی فقط به مهارت راننده محدود نیست. عوامل دیگری مانند:

خستگی
سرعت
شرایط جوی
کیفیت مسیر
وضعیت خودرو
فشار زمانی
حواس‌پرتی
رانندگی شبانه

نیز می‌توانند نقش مهمی داشته باشند.

به همین دلیل مدیریت ایمنی سفر باید یک فرایند ساختاریافته باشد، نه صرفاً توصیه به «احتیاط بیشتر».

Journey Management چیست؟

Journey Management فرایندی برای برنامه‌ریزی، ارزیابی و کنترل ریسک‌های یک سفر جاده‌ای است.

این فرایند می‌پرسد:

آیا این سفر واقعاً لازم است؟
چه مسیری انتخاب می‌شود؟
راننده مناسب است؟
خودرو مناسب است؟
شرایط آب‌وهوا چگونه است؟
زمان حرکت مناسب است؟
نقاط توقف کجا هستند؟
در شرایط اضطراری چه باید کرد؟

اولین سؤال: آیا سفر ضروری است؟

بهترین راه کاهش ریسک سفر، در صورت امکان، حذف سفر غیرضروری است.

برای مثال ممکن است بتوان از:

جلسه آنلاین
انتقال اطلاعات دیجیتال
برنامه‌ریزی ترکیبی حمل‌ونقل
استفاده از سرویس نزدیک‌تر

استفاده کرد.

اصل ساده:

No Journey = No Road Exposure

Journey Risk Assessment

اگر سفر ضروری باشد، باید ریسک آن ارزیابی شود.

عوامل مهم می‌توانند شامل:

طول مسیر
نوع جاده
وضعیت ترافیک
شرایط جوی
رانندگی شبانه
سابقه مسیر
زمان رانندگی
وضعیت راننده
نوع خودرو

باشند.

سفرهای High-Risk

برخی سفرها ممکن است نیازمند کنترل بیشتر باشند.

مثلاً:

مسیرهای طولانی
جاده‌های کوهستانی
مناطق دورافتاده
شرایط شدید جوی
رانندگی شبانه
حمل مواد خطرناک

برای این سفرها ممکن است Journey Plan دقیق‌تر لازم باشد.

Defensive Driving چیست؟

Defensive Driving یعنی رانندگی به‌گونه‌ای که فقط به رفتار خود راننده متکی نباشیم، بلکه خطاهای احتمالی دیگران و شرایط غیرمنتظره را نیز در نظر بگیریم.

راننده دفاعی تلاش می‌کند:

خطر را زودتر ببیند.
فاصله مناسب حفظ کند.
فضای فرار داشته باشد.
سرعت را با شرایط تطبیق دهد.
رفتار دیگران را پیش‌بینی کند.

سرعت

سرعت یکی از مهم‌ترین عوامل شدت حوادث رانندگی است.

محدودیت قانونی فقط حداکثر مجاز است و لزوماً در همه شرایط «سرعت ایمن» محسوب نمی‌شود.

در شرایط:

باران
مه
شب
ترافیک
جاده نامناسب

ممکن است سرعت ایمن کمتر از حد مجاز باشد.

Following Distance

فاصله مناسب با خودروی جلویی به راننده فرصت می‌دهد:

خطر را تشخیص دهد.
واکنش نشان دهد.
خودرو را متوقف کند.

فاصله باید در شرایط نامناسب افزایش یابد.

Distracted Driving

حواس‌پرتی می‌تواند:

دیداری
دستی
ذهنی

باشد.

نمونه‌ها:

تلفن همراه
پیام
تنظیم GPS هنگام حرکت
غذا خوردن
مکالمه‌ای که تمرکز را کاهش می‌دهد

است.

تلفن همراه

حتی اگر استفاده از Hands-Free مجاز باشد، مکالمه می‌تواند بخشی از توجه ذهنی راننده را کاهش دهد.

سازمان باید سیاست روشن درباره استفاده از تلفن هنگام رانندگی داشته باشد.

Seat Belt

کمربند ایمنی یکی از مهم‌ترین کنترل‌های پایه در خودرو است.

این الزام باید برای:

راننده
سرنشین جلو
سرنشین عقب

به‌صورت کامل اجرا شود.

Vehicle Inspection

قبل از سفر باید وضعیت خودرو بررسی شود.

موارد مهم می‌توانند شامل:

تایرها
چراغ‌ها
ترمز
آینه‌ها
شیشه‌ها
کمربندها
هشدارها
وضعیت کلی

باشند.

تایر

وضعیت تایر در:

ترمز
کنترل خودرو
پایداری
عملکرد در باران

تأثیر مستقیم دارد.

فشار، فرسودگی و آسیب تایر باید طبق برنامه بررسی شوند.

بار و Load Security

بار نامناسب می‌تواند:

مرکز ثقل را تغییر دهد.
دید را محدود کند.
در ترمز جابه‌جا شود.
از خودرو سقوط کند.

بنابراین Load Securing بخش مهمی از ایمنی سفر است.

Driver Competence

راننده باید برای نوع وسیله و شرایط کاری شایستگی لازم را داشته باشد.

داشتن گواهینامه به‌تنهایی همیشه برای تمام فعالیت‌های سازمانی کافی نیست.

ممکن است نیاز به:

Defensive Driving Training
Vehicle-Specific Training
Assessment

باشد.

Fitness to Drive

قبل از سفر باید وضعیت راننده از نظر:

خستگی
بیماری
داروهای مؤثر بر هوشیاری
استرس شدید

در نظر گرفته شود.

راننده‌ای که Fit نیست نباید برای رسیدن به برنامه زمانی مجبور به حرکت شود.

Fatigue

خستگی یکی از خطرات مهم در سفرهای طولانی است.

علائم:

خمیازه
پلک سنگین
فراموش کردن بخش‌هایی از مسیر
انحراف از خط
کاهش تمرکز

باید جدی گرفته شوند.

Micro-Sleep در رانندگی

چند ثانیه خواب ناخواسته در سرعت بالا می‌تواند به معنی طی کردن ده‌ها متر بدون کنترل واقعی خودرو باشد.

بنابراین:

اگر خواب‌آلود هستید، ادامه دادن فقط با باز کردن پنجره یا بلند کردن موسیقی راه‌حل قابل اعتماد نیست.

استراحت

در سفرهای طولانی باید Break مناسب در نظر گرفته شود.

زمان و دفعات توقف باید با:

طول مسیر
ساعت روز
خستگی
شرایط راننده

هماهنگ باشد.

رانندگی شبانه

رانندگی شبانه می‌تواند با:

کاهش دید
خستگی بیشتر
افزایش احتمال Micro-Sleep

همراه باشد.

در صورت امکان، سفرهای پرریسک شبانه باید کاهش یابند یا کنترل بیشتری داشته باشند.

شرایط جوی

قبل از حرکت باید شرایطی مانند:

باران
برف
مه
یخ
باد شدید
گردوغبار

بررسی شوند.

گاهی بهترین تصمیم HSE این است که سفر به تأخیر بیفتد یا لغو شود.

Route Planning

مسیر فقط بر اساس کوتاه‌ترین فاصله انتخاب نمی‌شود.

باید بررسی شود:

کیفیت جاده
نقاط حادثه‌خیز
تعمیرات مسیر
امکانات سوخت
مناطق بدون پوشش ارتباطی
مسیر جایگزین

چه وضعیتی دارند.

Remote Journey

در مناطق دورافتاده، برنامه سفر باید دقیق‌تر باشد.

ممکن است نیاز باشد:

Check-In
GPS Tracking
Emergency Kit
آب
ارتباط ماهواره‌ای
Recovery Plan

وجود داشته باشد.

Check-In System

در سفرهای High-Risk می‌توان زمان‌های مشخص برای گزارش وضعیت تعیین کرد.

اگر راننده در زمان تعیین‌شده تماس نگیرد، فرایند Escalation باید مشخص باشد.

IVMS چیست؟

In-Vehicle Monitoring System (IVMS) می‌تواند داده‌هایی مانند:

سرعت
ترمز شدید
شتاب
مسیر
مدت رانندگی

را ثبت کند.

هدف باید بهبود رفتار و کاهش ریسک باشد، نه صرفاً تنبیه راننده.

GPS و Privacy

استفاده از سیستم‌های پایش باید با سیاست‌های سازمان و ملاحظات حریم خصوصی سازگار باشد.

کارکنان باید بدانند:

چه داده‌ای ثبت می‌شود.
چرا ثبت می‌شود.
چگونه استفاده می‌شود.

Speed Monitoring

داده‌های سرعت می‌توانند برای شناسایی الگوهای پرریسک مفید باشند.

بهتر است به جای تمرکز صرف بر یک تخلف، روندهای تکرارشونده بررسی شوند.

Driver Coaching

اگر داده‌ها نشان دهند راننده:

زیاد ترمز شدید دارد.
سرعت بالا دارد.
الگوی رانندگی پرریسک دارد.

Coaching هدفمند می‌تواند مؤثرتر از تنبیه ساده باشد.

Vehicle Maintenance

خودروی ایمن نیازمند برنامه نگهداری مناسب است.

موارد مهم:

ترمز
فرمان
تایر
چراغ
سیستم هشدار
کمربند

باید طبق برنامه نگهداری شوند.

خودرو جایگزین

اگر خودرو نقص ایمنی مهم دارد، نباید فقط به دلیل نبود وسیله جایگزین، سفر انجام شود.

اصل:

Operational Pressure نباید Vehicle Defect را بی‌اهمیت کند.

Emergency Kit

بسته به نوع سفر می‌تواند شامل:

First Aid Kit
Triangle
چراغ
تجهیزات ارتباطی
آب
وسایل ضروری

باشد.

محتوا باید متناسب با شرایط سفر باشد.

حادثه در سفر

راننده باید بداند در صورت حادثه:

چگونه محل را ایمن کند.
چگونه کمک درخواست کند.
چه اطلاعاتی گزارش دهد.
چه زمانی خودرو را ترک کند.
چگونه از حادثه ثانویه جلوگیری کند.

Breakdown

خرابی خودرو در کنار جاده نیز می‌تواند خطرناک باشد.

باید دستورالعمل مشخصی برای:

توقف ایمن
علامت‌گذاری
خروج سرنشینان
تماس با Recovery

وجود داشته باشد.

حمل مسافر

تعداد افراد نباید از ظرفیت طراحی‌شده وسیله بیشتر باشد.

همچنین تمام صندلی‌ها باید کمربند مناسب داشته باشند.

حمل مواد خطرناک

اگر خودرو مواد خطرناک حمل می‌کند، الزامات تخصصی مربوط به:

بسته‌بندی
برچسب
اسناد
Emergency Response
Segregation

باید جداگانه بررسی شوند.

پیمانکار حمل‌ونقل

اگر حمل توسط پیمانکار انجام می‌شود، مدیریت ریسک حذف نمی‌شود.

باید مواردی مانند:

رانندگان
خودروها
ساعات کار
Maintenance
KPI
Incident History

بررسی شوند.

KPIهای رانندگی

شاخص‌های مناسب می‌توانند ترکیبی از:

Leading

تکمیل Vehicle Inspection
Defensive Driving Training
Journey Plan Compliance
Seat Belt Compliance
Driver Coaching

Lagging

Collision
Vehicle Damage
Road Injury

باشند.

اشتباهات رایج

۱. تمرکز فقط بر مهارت راننده

سیستم سفر نادیده گرفته می‌شود.

۲. فشار برای رسیدن به زمان

راننده سرعت یا ساعات کار را افزایش می‌دهد.

۳. Check کردن خودرو فقط روی کاغذ

نقص واقعی دیده نمی‌شود.

۴. سفر شبانه غیرضروری

ریسک خستگی بالا می‌رود.

۵. تلفن همراه

حواس‌پرتی عادی تلقی می‌شود.

۶. GPS فقط برای تنبیه

فرصت Coaching از بین می‌رود.

۷. نادیده گرفتن Commute بعد از شیفت

Fatigue Risk کنترل نمی‌شود.

نمونه Journey Management Cycle

Need for Travel

↓

Eliminate / Reduce Travel

↓

Risk Assessment

↓

Driver & Vehicle Check

↓

Route & Weather Review

↓

Journey Plan

↓

Departure

↓

Monitoring / Check-In

↓

Breaks & Reassessment

↓

Arrival Confirmation

↓

Review / Lessons Learned

چک‌لیست مدیریت ایمنی سفر

جمع‌بندی

ایمنی رانندگی فقط نتیجه «راننده خوب» نیست.

ریسک سفر از ترکیب:

Driver + Vehicle + Journey + Environment + Management Pressure

ایجاد می‌شود.

یک سیستم مؤثر باید این سؤال‌ها را قبل از حرکت پاسخ دهد:

آیا سفر لازم است؟ آیا راننده Fit است؟ آیا خودرو سالم است؟ آیا مسیر و زمان مناسب‌اند؟ اگر شرایط تغییر کرد، چه باید کرد؟

اصل نهایی:

Plan the Journey → Control the Risk → Monitor the Trip → Stop if Conditions Become Unsafe

و مهم‌تر از همه:

هیچ Deadline یا برنامه تولیدی نباید دلیلی برای ادامه سفری باشد که شرایط آن دیگر ایمن نیست.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد