25 شهریور 1405

مدیریت خستگی در محیط کار چیست؟ | Fatigue Risk Management

مقدمه

خستگی فقط به معنی «احساس خواب‌آلودگی» نیست. وقتی فرد به‌اندازه کافی استراحت نکرده باشد، توانایی او برای:

تمرکز
تصمیم‌گیری
واکنش سریع
کنترل حرکات
تشخیص خطر

کاهش پیدا می‌کند.

این موضوع در فعالیت‌هایی مانند:

رانندگی
کار در ارتفاع
کار با ماشین‌آلات
عملیات شبانه
شیفت‌های طولانی
فعالیت‌های حساس فرایندی

می‌تواند ریسک حادثه را به‌طور جدی افزایش دهد.

Fatigue چیست؟

Fatigue یا خستگی حالتی است که در آن توانایی جسمی یا ذهنی فرد برای انجام ایمن و مؤثر کار کاهش پیدا می‌کند.

خستگی می‌تواند ناشی از:

کمبود خواب
خواب بی‌کیفیت
ساعات کاری طولانی
کار شبانه
فعالیت سنگین
استرس
شرایط محیطی

باشد.

Sleep Debt چیست؟

وقتی فرد برای چند شب به‌اندازه نیاز بدن نخوابد، کمبود خواب تجمع پیدا می‌کند.

به این وضعیت معمولاً Sleep Debt گفته می‌شود.

مثلاً اگر فرد هر شب 2 ساعت کمتر از نیاز خود بخوابد، ممکن است پس از چند روز کاهش عملکرد قابل‌توجهی ایجاد شود.

Circadian Rhythm چیست؟

بدن انسان دارای یک ریتم طبیعی شبانه‌روزی است که بر:

خواب
هوشیاری
دمای بدن
ترشح هورمون‌ها

اثر می‌گذارد.

این ریتم را Circadian Rhythm می‌نامند.

به همین دلیل کار شبانه می‌تواند با ساعت طبیعی بدن تعارض ایجاد کند.

چرا شیفت شب سخت‌تر است؟

بدن معمولاً در ساعات شب تمایل بیشتری به خواب دارد.

بنابراین فردی که در شیفت شب کار می‌کند ممکن است حتی اگر قبل از شیفت خوابیده باشد، در برخی ساعات کاهش هوشیاری بیشتری تجربه کند.

این مسئله به‌ویژه در ساعات پایانی شب و اوایل صبح اهمیت دارد.

Micro-Sleep چیست؟

Micro-Sleep دوره بسیار کوتاهی از خواب ناخواسته است که ممکن است فقط چند ثانیه طول بکشد.

فرد ممکن است خودش متوجه نشود که برای چند لحظه خوابیده است.

در فعالیت‌هایی مانند رانندگی یا کار با تجهیزات، همین چند ثانیه می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

علائم خستگی

علائم می‌توانند شامل:

خمیازه مکرر
پلک زدن زیاد
کاهش تمرکز
فراموشی
کند شدن واکنش
تحریک‌پذیری
اشتباهات بیشتر
خواب‌آلودگی

باشند.

Fatigue و خطای انسانی

خستگی می‌تواند احتمال:

تصمیم اشتباه
فراموش کردن مراحل
اشتباه در خواندن ابزار
از دست دادن تمرکز
واکنش دیرهنگام

را افزایش دهد.

به همین دلیل در Incident Investigation باید ساعات کار و استراحت نیز در صورت ارتباط بررسی شوند.

ساعات کاری طولانی

کار طولانی بدون استراحت مناسب می‌تواند باعث کاهش عملکرد شود.

ریسک معمولاً با ترکیب عوامل زیر افزایش می‌یابد:

طول شیفت
تعداد روزهای متوالی
کار شبانه
زمان رفت‌وآمد
فرصت خواب

بنابراین فقط تعداد ساعت حضور در محل کار کافی نیست.

Overtime

اضافه‌کاری می‌تواند در برخی شرایط اجتناب‌ناپذیر باشد، اما اگر به‌طور مداوم استفاده شود ممکن است Sleep Debt و Fatigue را افزایش دهد.

سازمان باید میزان و الگوی Overtime را پایش کند.

Commuting Time

فرد ممکن است شیفت 12 ساعته داشته باشد و سپس 2 ساعت نیز در مسیر خانه باشد.

در این حالت زمان واقعی در دسترس برای:

غذا
استراحت
خواب

کمتر می‌شود.

پس برنامه Fatigue باید زمان رفت‌وآمد را نیز در نظر بگیرد.

Night Work و رانندگی

یکی از پرریسک‌ترین شرایط:

پایان شیفت شب + رانندگی طولانی

است.

فرد ممکن است تمام شیفت را بدون حادثه کار کند اما هنگام بازگشت از محل کار دچار خواب‌آلودگی شدید شود.

این موضوع باید در برنامه مدیریت Fatigue دیده شود.

طراحی شیفت

Shift Design می‌تواند تأثیر زیادی بر خستگی داشته باشد.

موارد مهم:

طول شیفت
ترتیب شیفت‌ها
تعداد شب‌های متوالی
زمان استراحت بین شیفت‌ها
زمان شروع شیفت

هستند.

Rotation شیفت

در برخی سیستم‌ها شیفت‌ها چرخشی هستند.

سرعت و جهت Rotation می‌تواند بر سازگاری بدن اثر بگذارد.

یک الگوی نامناسب ممکن است فرصت بازیابی کافی ایجاد نکند.

Rest Period

بین دو شیفت باید زمان کافی برای بازیابی وجود داشته باشد.

این زمان فقط برای خواب نیست؛ فرد باید:

رفت‌وآمد
غذا
امور شخصی
استراحت

را نیز انجام دهد.

Breaks در طول شیفت

استراحت‌های مناسب در طول شیفت می‌توانند به حفظ هوشیاری کمک کنند.

به‌خصوص در فعالیت‌های:

یکنواخت
طولانی
نیازمند تمرکز بالا

اهمیت دارند.

کار یکنواخت

فعالیت‌هایی مانند:

مانیتورینگ طولانی
رانندگی
کنترل اتاق فرمان
نگهبانی

ممکن است از نظر فیزیکی سبک باشند اما به دلیل یکنواختی، خواب‌آلودگی ایجاد کنند.

Workload زیاد

در سمت دیگر، کار بسیار سنگین جسمی یا ذهنی نیز می‌تواند Fatigue ایجاد کند.

بنابراین هم:

Under-Stimulation

و هم:

Overload

می‌توانند مشکل‌ساز باشند.

نقش نور

نور مناسب می‌تواند روی هوشیاری اثر بگذارد.

در شیفت شب، طراحی روشنایی محیط باید به‌گونه‌ای باشد که:

دید کافی فراهم شود.
خستگی چشم کاهش یابد.
خطرات محیط قابل مشاهده باشند.

کافئین

کافئین ممکن است به‌طور موقت هوشیاری را افزایش دهد، اما جایگزین خواب کافی نیست.

استفاده بیش از حد یا در زمان نامناسب می‌تواند کیفیت خواب بعدی را نیز مختل کند.

Energy Drink

نوشیدنی‌های انرژی‌زا نیز نباید به‌عنوان راه‌حل اصلی Fatigue استفاده شوند.

ممکن است خواب‌آلودگی را موقتاً پنهان کنند اما Sleep Debt همچنان باقی می‌ماند.

Napping

در برخی سیستم‌های کاری، چرت کوتاه برنامه‌ریزی‌شده ممکن است برای کاهش خواب‌آلودگی مفید باشد.

اما این موضوع باید با:

نوع فعالیت
شرایط محل
برنامه سازمان

هماهنگ باشد.

Sleep Inertia

پس از بیدار شدن از خواب، فرد ممکن است برای مدتی احساس گیجی و کاهش عملکرد داشته باشد.

به این حالت Sleep Inertia گفته می‌شود.

بنابراین بعد از Nap باید زمان کافی برای بازیابی هوشیاری قبل از فعالیت حساس در نظر گرفته شود.

Fatigue Self-Assessment

کارکنان باید بتوانند قبل یا حین شیفت وضعیت خود را ارزیابی کنند.

مثلاً:

آیا خواب کافی داشته‌ام؟
آیا خواب‌آلود هستم؟
آیا تمرکز ندارم؟
آیا اشتباهات غیرعادی دارم؟

فرهنگ سازمان باید اجازه دهد فرد نگرانی خود را گزارش کند.

Supervisor Assessment

سرپرستان نیز باید علائم Fatigue را بشناسند.

مثلاً:

کاهش توجه
پاسخ کند
رفتار غیرعادی
اشتباهات مکرر

ممکن است نشانه خستگی باشند.

Fatigue Declaration

در برخی محیط‌ها می‌توان سیستم گزارش یا Declaration برای خستگی در نظر گرفت.

هدف باید:

مدیریت ریسک

باشد، نه تنبیه فردی که صادقانه Fatigue را گزارش می‌کند.

Fit for Work

مفهوم Fit for Work یعنی فرد از نظر جسمی و ذهنی در شرایط مناسب برای انجام ایمن وظیفه باشد.

Fatigue یکی از عواملی است که می‌تواند Fitness for Work را کاهش دهد.

Safety-Critical Work

در فعالیت‌های حساس، Fatigue باید با دقت بیشتری مدیریت شود.

مثلاً:

رانندگی سنگین
عملیات جرثقیل
کنترل فرایند
کار برقی
کار در ارتفاع
ورود به فضای بسته

یک خطای کوچک می‌تواند پیامد بزرگ‌تری داشته باشد.

کنترل مهندسی و اتوماسیون

در برخی فعالیت‌ها می‌توان با:

Automation
Alarm
Interlock
Driver Monitoring Systems

وابستگی به هوشیاری دائمی انسان را کاهش داد.

اما اتوماسیون نیز نیازمند مدیریت درست است.

Alarm Fatigue

در اتاق‌های کنترل، تعداد زیاد Alarm می‌تواند باعث شود اپراتور به هشدارها حساسیت کمتری نشان دهد.

این موضوع با Fatigue ترکیب شده و ریسک تصمیم اشتباه را افزایش می‌دهد.

برنامه Fatigue Risk Management

یک برنامه مناسب می‌تواند شامل:

Work Hour Limits
Shift Design
Rest Requirements
Fatigue Reporting
Training
Supervisor Guidance
Travel Management
Incident Review
Fitness for Work

باشد.

نقش کارکنان

کارکنان نیز مسئولیت دارند:

فرصت خواب را جدی بگیرند.
علائم خستگی را گزارش کنند.
از فعالیت خطرناک در شرایط خواب‌آلودگی شدید خودداری کنند.
داروها یا عوامل مؤثر بر هوشیاری را طبق سیستم سازمان مدیریت کنند.

نقش مدیریت

سازمان نباید تمام مسئولیت Fatigue را به فرد منتقل کند.

اگر برنامه شیفت به‌گونه‌ای است که خواب کافی عملاً ممکن نیست، مشکل سیستمی است.

مدیریت باید:

برنامه کار
نیروی انسانی
اضافه‌کاری
سفر
Deadlines

را نیز بررسی کند.

Fatigue در پیمانکاران

پیمانکاران نیز ممکن است:

چند پروژه هم‌زمان
اضافه‌کاری بالا
سفر طولانی
شیفت شب

داشته باشند.

بنابراین Hours of Work و Fitness for Work باید در Contractor Management نیز دیده شوند.

بررسی Fatigue در Incident Investigation

اگر حادثه در:

پایان شیفت
ساعات شب
پس از Overtime
هنگام رانندگی طولانی

رخ داده است، بهتر است بررسی شود:

ساعات کار فرد چه بوده؟
چند ساعت خواب داشته؟
چند شیفت متوالی کار کرده؟
استراحت کافی بوده؟

این اطلاعات می‌توانند بسیار مهم باشند.

مثال عملی

فرض کنید راننده‌ای پس از 12 ساعت کار شبانه باید 2 ساعت تا محل اقامت رانندگی کند.

رویکرد ضعیف:

«اگر خسته‌ای قهوه بخور.»

رویکرد بهتر:

ارزیابی ساعات کار
بررسی Journey Plan
محدودیت رانندگی بعد از شیفت
امکان استراحت یا حمل‌ونقل جایگزین
آموزش علائم Micro-Sleep
گزارش Fatigue بدون تنبیه

اشتباهات رایج

۱. Fatigue = ضعف فردی

درحالی‌که ممکن است ناشی از طراحی شیفت باشد.

۲. تکیه بر قهوه

Sleep Debt حل نمی‌شود.

۳. بررسی نکردن Commute

ریسک بعد از شیفت نادیده گرفته می‌شود.

۴. Overtime دائمی

خستگی تجمعی ایجاد می‌شود.

۵. گزارش نکردن Fatigue

به دلیل ترس از تنبیه.

۶. نادیده گرفتن Micro-Sleep

خصوصاً در رانندگی.

۷. یک Schedule برای همه فعالیت‌ها

ریسک کار حساس با کار معمولی یکسان دیده می‌شود.

چک‌لیست Fatigue Risk Management

جمع‌بندی

Fatigue یک خطر واقعی HSE است، نه فقط یک مسئله شخصی.

خستگی می‌تواند:

Attention ↓ → Reaction Time ↓ → Decision Quality ↓ → Error ↑ → Incident Risk ↑

ایجاد کند.

یک برنامه مؤثر باید بر ترکیب این عوامل تمرکز کند:

Sleep + Shift Design + Work Hours + Breaks + Travel + Reporting + Supervision

و مهم‌ترین اصل:

اگر طراحی کار به افراد فرصت کافی برای خواب و بازیابی نمی‌دهد، نمی‌توان انتظار داشت آموزش به‌تنهایی مشکل را حل کند.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد