17 شهریور 1405

سیستم جهانی هماهنگ طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی (GHS) چیست؟

مقدمه

در محیط‌های صنعتی، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها این است که کارکنان بتوانند خطر یک ماده شیمیایی را سریع و درست تشخیص دهند.

اگر هر کشور یا هر شرکت از نمادها و عبارت‌های متفاوتی برای بیان خطر استفاده کند، احتمال سوءبرداشت بالا می‌رود.

برای ایجاد یک زبان مشترک در ارتباط خطر مواد شیمیایی، سیستم GHS توسعه یافته است.

GHS کمک می‌کند خطرات مواد از طریق:

Pictogram
Signal Word
Hazard Statement
Precautionary Statement
اطلاعات تکمیلی

به شکل استانداردتر منتقل شوند.

GHS چیست؟

GHS مخفف:

Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals

است.

به فارسی می‌توان آن را:

سیستم جهانی هماهنگ طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی

نامید.

هدف GHS این است که اطلاعات خطر مواد شیمیایی به شکلی قابل فهم و هماهنگ منتقل شوند.

GHS چرا ایجاد شد؟

قبل از هماهنگی جهانی، ممکن بود یک ماده در دو کشور مختلف با:

نماد متفاوت
عبارت متفاوت
طبقه‌بندی متفاوت

معرفی شود.

این اختلاف می‌توانست برای:

کارکنان
مصرف‌کنندگان
حمل‌ونقل
تجارت بین‌المللی

مشکل ایجاد کند.

GHS تلاش می‌کند این تفاوت‌ها را کاهش دهد.

GHS چه چیزی را پوشش می‌دهد؟

GHS به‌طور کلی به دو موضوع اصلی می‌پردازد:

Classification

طبقه‌بندی خطر ماده.

Hazard Communication

انتقال اطلاعات خطر از طریق:

Label
SDS

بنابراین GHS فقط مجموعه‌ای از نمادها نیست.

انواع خطر در GHS

خطرات به‌طور کلی می‌توانند در سه گروه دیده شوند:

خطرات فیزیکی

مانند:

اشتعال‌پذیری
انفجار
اکسیدکنندگی
گاز تحت فشار

خطرات سلامتی

مانند:

سمیت حاد
خورندگی
حساسیت
سرطان‌زایی
آسیب اندام‌ها

خطرات محیط‌زیستی

مانند خطر برای محیط‌های آبی.

Pictogram چیست؟

Pictogram نمادی تصویری است که نوع مشخصی از خطر را نشان می‌دهد.

در GHS این نمادها معمولاً داخل یک لوزی با حاشیه قرمز نمایش داده می‌شوند.

هر Pictogram باید با اطلاعات دیگر Label تفسیر شود.

نماد شعله

نماد Flame معمولاً با خطراتی مانند:

مواد قابل اشتعال
برخی مواد خودواکنش‌گر
برخی پراکسیدهای آلی

ارتباط دارد.

اما برای فهم دقیق خطر باید طبقه‌بندی و Hazard Statement محصول بررسی شود.

نماد شعله روی دایره

این نماد معمولاً به مواد اکسیدکننده مربوط است.

مواد اکسیدکننده ممکن است خودشان نسوزند، اما می‌توانند سوختن مواد دیگر را تشدید کنند.

به همین دلیل نگهداری آنها کنار مواد قابل اشتعال می‌تواند خطرناک باشد.

نماد انفجار

نماد Exploding Bomb با برخی مواد یا مخلوط‌هایی که خطر انفجار یا واکنش شدید دارند مرتبط است.

چنین موادی نیازمند کنترل دقیق در:

انبارش
حمل
استفاده

هستند.

نماد سیلندر گاز

این نماد نشان‌دهنده گاز تحت فشار است.

گازهای تحت فشار ممکن است در صورت:

گرم شدن
آسیب ظرف
شکست شیر

خطر ایجاد کنند.

برخی گازها علاوه بر فشار، خطرات دیگری نیز دارند.

نماد خورندگی

نماد Corrosion معمولاً برای موادی به‌کار می‌رود که می‌توانند:

سوختگی شدید پوست
آسیب جدی چشم
خوردگی برخی فلزات

ایجاد کنند.

در کار با این مواد، کنترل پاشش اهمیت زیادی دارد.

علامت تعجب

نماد Exclamation Mark می‌تواند برای برخی خطرات سلامتی با شدت کمتر نسبت به دسته‌های شدیدتر استفاده شود.

برای مثال ممکن است با:

تحریک پوست
تحریک چشم
برخی اثرات حاد

مرتبط باشد.

معنی دقیق باید از Label و SDS بررسی شود.

جمجمه و استخوان

نماد Skull and Crossbones معمولاً نشان‌دهنده سمیت حاد جدی است.

وجود این علامت باید به‌عنوان یک هشدار مهم در نظر گرفته شود.

کار با چنین موادی نیازمند کنترل دقیق مواجهه است.

نماد خطر سلامتی

نماد Health Hazard با تصویر شبیه فرد و علامت روی قفسه سینه نمایش داده می‌شود.

این نماد می‌تواند با خطرات مزمن یا جدی مانند:

سرطان‌زایی
حساسیت تنفسی
سمیت اندام هدف
سمیت تولیدمثلی

مرتبط باشد.

این خطرات ممکن است فوری و قابل مشاهده نباشند.

نماد خطر محیط‌زیستی

نماد ماهی و درخت خشک‌شده برای برخی خطرات محیط‌زیستی استفاده می‌شود.

این مواد نباید بدون کنترل مناسب وارد:

آب
خاک
سیستم زهکشی

شوند.

Signal Word چیست؟

GHS از Signal Word برای نشان دادن شدت نسبی خطر استفاده می‌کند.

دو واژه اصلی:

Danger

و:

Warning

هستند.

تفاوت Danger و Warning

به‌طور کلی:

Danger برای خطرات شدیدتر

و:

Warning برای خطرات با شدت پایین‌تر

استفاده می‌شود.

اما انتخاب دقیق Signal Word بر اساس طبقه‌بندی استاندارد ماده انجام می‌شود.

Hazard Statement چیست؟

Hazard Statement جمله‌ای استاندارد است که ماهیت و در برخی موارد شدت خطر را بیان می‌کند.

مثلاً ممکن است بیان کند:

ماده قابل اشتعال است.
در صورت بلع سمی است.
باعث سوختگی شدید پوست می‌شود.

این عبارت‌ها نباید به‌صورت دلخواه نوشته شوند.

H-Code چیست؟

Hazard Statementها معمولاً با H-Code شناخته می‌شوند.

مثلاً:

Hxxx

هر کد مربوط به یک عبارت خطر مشخص است.

کاربر لازم نیست همه کدها را حفظ کند، اما باید بداند چگونه آنها را در Label یا SDS پیدا و تفسیر کند.

Precautionary Statement چیست؟

Precautionary Statement اقدامات توصیه‌شده برای:

پیشگیری
پاسخ
نگهداری
دفع

را بیان می‌کند.

این عبارت‌ها معمولاً با P-Code شناخته می‌شوند.

P-Code چیست؟

کدهای P به توصیه‌های احتیاطی مربوط هستند.

مثلاً ممکن است درباره:

استفاده از PPE
دور نگه داشتن از حرارت
شست‌وشوی چشم
شرایط نگهداری
دفع

اطلاعات بدهند.

Label یک ماده شیمیایی چه اجزایی دارد؟

یک Label کامل می‌تواند شامل:

Product Identifier
Supplier Information
Pictograms
Signal Word
Hazard Statements
Precautionary Statements

باشد.

اطلاعات دقیق بسته به سیستم قانونی مربوط متفاوت است.

Product Identifier

نام ماده یا محصول باید به‌وضوح مشخص باشد.

نام روی Label باید با اطلاعات SDS و سیستم داخلی سازمان سازگار باشد.

ظرف ناشناس یکی از مهم‌ترین مشکلات در مدیریت مواد شیمیایی است.

Supplier Information

در بسیاری از سیستم‌ها اطلاعات سازنده یا تأمین‌کننده نیز روی Label درج می‌شود.

این اطلاعات می‌تواند در شرایطی مانند:

درخواست اطلاعات
شرایط اضطراری
بررسی محصول

مفید باشد.

Secondary Container

وقتی ماده از ظرف اصلی به ظرف دیگری منتقل می‌شود، نباید هویت و خطر آن از بین برود.

ظرف ثانویه باید طبق الزامات قابل اعمال و سیستم سایت به‌درستی شناسایی شود.

بطری آب ممنوع

یکی از خطرناک‌ترین رفتارها انتقال مواد شیمیایی به:

بطری آب
بطری نوشابه
ظرف غذا

بدون شناسایی مناسب است.

این کار می‌تواند خطر بلع تصادفی ایجاد کند.

Label آسیب‌دیده

اگر Label:

پاک شده
پاره شده
ناخوانا شده

باشد، باید قبل از ادامه استفاده اصلاح شود.

نباید اجازه داد ماده‌ای با هویت نامشخص در محل کار باقی بماند.

GHS و SDS چه ارتباطی دارند؟

Label اطلاعات سریع و خلاصه ارائه می‌دهد.

SDS اطلاعات بسیار کامل‌تری در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

به زبان ساده:

Label → Quick Hazard Communication

SDS → Detailed Safety Information

هر دو مکمل یکدیگر هستند.

آیا کارکنان باید همه Pictogramها را حفظ کنند؟

کارکنان باید حداقل نمادهای مرتبط با مواد محل کار خود را بشناسند.

هدف آموزش نباید حفظ کردن کورکورانه باشد.

مهم این است که فرد بتواند:

نماد را تشخیص دهد.
خطر کلی را بفهمد.
به اطلاعات بیشتر دسترسی پیدا کند.
کنترل مناسب را اجرا کند.

آموزش برچسب‌خوانی

در آموزش عملی بهتر است یک Label واقعی به کارکنان نشان داده شود و از آنها پرسیده شود:

نام ماده چیست؟
Signal Word چیست؟
چه Pictogramهایی دارد؟
خطر اصلی چیست؟
چه PPE لازم است؟
در صورت تماس چه باید کرد؟

این روش بسیار مؤثرتر از آموزش صرفاً تئوری است.

مثال تحلیل یک Label

فرض کنید Label یک ماده شامل موارد زیر است:

Signal Word: Danger

و نماد:

Flame
Health Hazard

کاربر نباید فقط بگوید:

«این ماده خطرناک است.»

بلکه باید Hazard Statements و SDS را نیز بررسی کند تا بفهمد:

خطر اشتعال چیست؟
خطر سلامتی چیست؟
کنترل مناسب چیست؟

اشتعال‌پذیری و برچسب

اگر ماده علامت Flame دارد، باید مواردی مانند:

منابع جرقه
سطوح داغ
تهویه
نگهداری

بررسی شوند.

Label فقط هشدار می‌دهد؛ کنترل خطر باید در محیط کار اجرا شود.

مواد خورنده

اگر Pictogram خورندگی وجود دارد، ممکن است نیاز به:

Goggles
Face Shield
دستکش مناسب
Apron
Eyewash
Safety Shower

وجود داشته باشد.

انتخاب دقیق PPE باید بر اساس SDS و ارزیابی ریسک انجام شود.

مواد سمی

برای مواد دارای سمیت بالا باید علاوه بر PPE، کنترل‌های قوی‌تر مانند:

محصورسازی
تهویه
محدودیت دسترسی
پایش مواجهه

بررسی شوند.

GHS و انبارش

Pictogram می‌تواند به شناسایی اولیه خطر کمک کند، اما برای تصمیم درباره Compatibility نباید فقط به تصویر Label اکتفا کرد.

باید اطلاعات دقیق:

SDS
Chemical Compatibility
شرایط نگهداری

بررسی شوند.

GHS و واکنش اضطراری

در صورت Spill یا حادثه، Label می‌تواند اطلاعات اولیه مفیدی بدهد.

اما برای پاسخ کامل باید SDS و برنامه اضطراری نیز در دسترس باشند.

اشتباهات رایج

۱. توجه فقط به Pictogram

سایر اطلاعات Label نادیده گرفته می‌شوند.

۲. استفاده از ظرف بدون Label

هویت ماده مشخص نیست.

۳. Label قدیمی یا ناخوانا

خطر ارتباط اشتباه افزایش می‌یابد.

۴. آموزش فقط حفظ نمادها

کاربرد عملی فراموش می‌شود.

۵. تفسیر Danger به‌عنوان «غیرقابل استفاده»

هدف Label مدیریت خطر است، نه صرفاً ترساندن کاربر.

۶. نگهداری مواد فقط بر اساس شکل Pictogram

Compatibility دقیق بررسی نمی‌شود.

چک‌لیست Label و GHS

جمع‌بندی

GHS یک زبان مشترک برای ارتباط خطر مواد شیمیایی ایجاد می‌کند.

برای خواندن صحیح Label باید به مجموعه اطلاعات توجه کرد:

Product Identifier + Pictogram + Signal Word + Hazard Statement + Precautionary Statement

و یک اصل مهم:

Pictogram فقط هشدار اولیه است؛ برای تصمیم‌گیری ایمن باید Label کامل، SDS و شرایط واقعی کار را با هم بررسی کنیم.

هدف نهایی این نیست که کارکنان فقط نمادها را حفظ کنند، بلکه باید بتوانند با دیدن یک برچسب بفهمند:

چه خطری وجود دارد، چه کنترلی لازم است و در شرایط اضطراری چه اقدامی باید انجام دهند.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد