ارزیابی ریسک در صنایع؛ روش HIRA و FMEA
ارزیابی ریسک در صنایع؛ روش HIRA و FMEA
مقدمه: ایمنی یعنی پیشبینی، نه واکنش
در دنیای امروز، ایمنی صنعتی فقط نصب تجهیزات نیست؛ بلکه شناخت و مدیریت خطرات پیش از وقوع حادثه است.
اینجاست که مفهوم Risk Assessment (ارزیابی ریسک) بهعنوان قلب سیستمهای HSE مطرح میشود.
سازمانهایی که ارزیابی ریسک نظاممند انجام میدهند، نه تنها حوادث را کاهش میدهند، بلکه هزینههای ناشی از توقف تولید و خسارات را نیز به حداقل میرسانند.
فصل اول: تعریف و اهمیت ارزیابی ریسک
تعریف:
ارزیابی ریسک فرآیندی است برای:
- شناسایی خطرات (Hazard Identification)
- تعیین سطح ریسک (Risk Evaluation)
- کنترل و کاهش خطرات (Risk Control)
طبق ISO 45001:2018، ریسک = احتمال وقوع × شدت پیامد.
اهداف:
پیشگیری از حوادث و بیماریهای شغلی
بهبود تصمیمگیری مدیریتی
اولویتبندی اقدامات ایمنی
انطباق با الزامات قانونی (OSHA، ISO، وزارت کار)
فصل دوم: مراحل اجرای ارزیابی ریسک
طبق چارچوب استاندارد ISO 31000، مراحل اصلی عبارتاند از:
1 شناسایی خطرات (Hazard Identification)
بررسی فرآیندها، ماشینآلات، مواد و فعالیتهای انسانی
2 تحلیل ریسک (Risk Analysis)
تخمین احتمال و شدت هر خطر
3 ارزیابی ریسک (Risk Evaluation)
رتبهبندی ریسکها برای تصمیمگیری
4 کنترل و اقدام اصلاحی (Risk Control)
طراحی اقدامات پیشگیرانه یا حفاظتی
5 پایش و بازنگری (Monitoring & Review)
بررسی اثربخشی کنترلها و بهروزرسانی ماتریس ریسک
فصل سوم: روش HIRA (Hazard Identification and Risk Assessment)
تعریف:
روش HIRA یکی از پرکاربردترین سیستمهای ارزیابی ریسک در صنایع است،
بهویژه در پروژههای نفت، گاز، پتروشیمی، ساختمان و برق.
HIRA بر پایه ماتریس سادهای از احتمال (Likelihood) و شدت (Severity) کار میکند.
ماتریس ۵×۵ HIRA:
| شدت پیامد (Severity) ↓ / احتمال (Likelihood) | 1 (خیلی کم) | 2 (کم) | 3 (متوسط) | 4 (زیاد) | 5 (خیلی زیاد) |
| 1. جزئی | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 2. کم | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
| 3. متوسط | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 |
| 4. زیاد | 4 | 8 | 10 | 16 | 20 |
| 5. بحرانی | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 |
فرمول:
> Risk = Likelihood × Severity
تفسیر سطح ریسک:
| محدوده | سطح ریسک | اقدام لازم |
| 1–5 | پایین (Low) | قابل قبول |
| 6–10 | متوسط (Medium) | کنترل در حد معمول |
| 11–15 | بالا (High) | نیاز به اقدام فوری |
| 16–25 | بحرانی (Extreme) | توقف کار تا اصلاح کامل |
فصل چهارم: مثال عملی از HIRA
نمونه فعالیت: برش فلز با دستگاه سنگ فرز
| خطر بالقوه | احتمال | شدت | سطح ریسک | اقدام کنترلی |
| بریدگی دست | 3 | 3 | 9 (High) | استفاده از دستکش ضدبرش EN 388 |
| پاشش جرقه | 2 | 4 | 8 (Medium) | عینک ایمنی EN 166 و شیلد صورت |
| پارگی کابل برق | 2 | 5 | 10 (High) | بازرسی روزانه کابلها |
| لغزش در محیط روغنی | 3 | 4 | 12 (High) | نظافت و علامتگذاری سطح |
| صدای زیاد | 4 | 3 | 12 (High) | گوشی صداگیر EN 352 |
فصل پنجم: روش FMEA (Failure Mode and Effect Analysis)
تعریف:
روش FMEA، یکی از دقیقترین ابزارهای تحلیل ریسک است که برای پیشگیری از خرابی تجهیزات و فرآیندها استفاده میشود.
این روش ابتدا در صنایع هوافضا و خودروسازی بهکار رفت و سپس به حوزه HSE راه یافت.
پارامترهای FMEA:
- Severity (S) – شدت پیامد
- Occurrence (O) – احتمال وقوع
- Detection (D) – قابلیت شناسایی خطر
فرمول محاسبه:
> RPN = S × O × D
محدوده عددی:
| سطح | مقدار | توضیح |
| 1-10 | Severity (S) | از جزئی تا فاجعهبار |
| 1-10 | Occurrence (O) | از نادر تا بسیار محتمل |
| 1-10 | Detection (D) | از قابلتشخیص تا غیرقابلتشخیص |
فصل ششم: مثال کاربردی از FMEA
نمونه فرآیند: سیستم تهویه صنعتی
| حالت خرابی (Failure Mode) | اثر | RPN | D | O | S | اقدام کنترلی |
| خرابی فن اصلی | تجمع گاز و کاهش اکسیژن | 9 | 4 | 5 | 180 | نصب آلارم فشار منفی |
| پارگی فیلتر هوا | آلودگی محیط | 6 | 6 | 3 | 108 | بازدید هفتگی فیلترها |
| قطع برق اضطراری | توقف تهویه | 8 | 3 | 7 | 168 | نصب UPS و تست ماهانه |
| خطای اپراتور در تنظیم | جریان ناکافی هوا | 5 | 5 | 5 | 125 | آموزش و دستورالعمل تصویری |
تفسیر:
ریسکهایی با RPN > 150 باید فوراً اصلاح شوند.
فصل هفتم: تفاوت HIRA و FMEA
| ویژگی | FMEA | HIRA |
| نوع کاربرد | ایمنی شغلی و عمومی | تجهیزات و فرآیندها |
| متغیرها | احتمال × شدت | شدت × وقوع × تشخیص |
| نوع تحلیل | کیفی (Qualitative) | نیمهکمی (Semi-Quantitative) |
| سرعت اجرا | سریعتر | دقیقتر ولی زمانبر |
| خروجی | ماتریس ریسک | عدد RPN |
| مناسب برای | سایتهای صنعتی، کارگاهها | صنایع تولیدی، پالایشگاهها |
فصل هشتم: اقدامات کنترلی و سلسلهمراتب ایمنی
طبق ILO و OSHA، کنترل خطرات باید بر اساس سلسلهمراتب کنترل (Hierarchy of Control) انجام شود:
1 Elimination (حذف خطر) – حذف کامل منبع خطر
2 Substitution (جایگزینی) – جایگزینی ماده یا فرآیند کمخطرتر
3 Engineering Controls (مهندسی) – طراحی حفاظها و سیستمهای تهویه
4 Administrative Controls (اداری) – تدوین دستورالعملها، شیفتبندی، آموزش
5 PPE (تجهیزات حفاظت فردی) – آخرین لایه دفاع
فصل نهم: ابزارها و نرمافزارهای ارزیابی ریسک
| ابزار | کاربرد | ویژگی |
| Excel Risk Matrix | طراحی ماتریس HIRA | سادگی و سرعت |
| EtQ Reliance / Enablon | مدیریت جامع HSE | گزارش خودکار |
| BowTieXP | تحلیل سناریوهای حوادث | نمایش گرافیکی |
| FMEA | RiskWatch / Isograph | پیشرفته | مدلسازی عددی ریسکها |
فصل دهم: بازنگری و بهبود مستمر
ارزیابی ریسک باید بهصورت پویا و بازنگریشونده انجام شود، نه فقط سالی یکبار.
بازنگری الزامی است در شرایط زیر:
تغییر فرآیند یا تجهیزات
بروز حادثه یا شبهحادثه
ورود مواد جدید یا پیمانکار جدید
تغییر در قوانین و استانداردها
جمعبندی – ریسک را نمیتوان حذف کرد، اما میتوان آن را کنترل کرد
در صنایع مدرن، ریسک همیشه وجود دارد. اما تفاوت میان سازمانهای ایمن و ناایمن، در نحوه ارزیابی و کنترل آن است.
با اجرای ترکیبی روشهای HIRA و FMEA و بهروزرسانی مداوم دادهها، میتوان احتمال وقوع حوادث را تا بیش از ۸۰٪ کاهش داد.
«ایمنی یعنی تصمیمگیری بر اساس داده، نه حدس.»
در مجموعه ما میتوانید ابزارها و خدمات تخصصی ارزیابی ریسک صنعتی را دریافت کنید:
فرمها و نرمافزارهای HIRA و FMEA
آموزش حضوری و آنلاین کارشناسان HSE
مشاوره تخصصی برای اخذ گواهینامه ISO 45001
