سیستم قفل و برچسبگذاری (Lockout / Tagout – LOTO)
سیستم قفل و برچسبگذاری (Lockout / Tagout – LOTO)
مقدمه: حادثهای که هرگز نباید تکرار شود
در صنایع، بسیاری از حوادث مرگبار نه هنگام کار، بلکه هنگام تعمیر یا سرویس تجهیزات رخ میدهند.
نمونه کلاسیک آن: کارگری که در حال تعمیر پمپ بود و همکارش به اشتباه دستگاه را دوباره روشن کرد.
برای جلوگیری از چنین فاجعههایی، سیستم Lockout / Tagout (قفل و برچسبگذاری) طراحی شده است — روشی نظاممند برای جداسازی انرژیهای خطرناک و تضمین ایمنی افراد قبل از هرگونه تعمیر یا سرویس.
فصل اول: تعریف و هدف LOTO
تعریف:
سیستم LOTO روشی است برای قطع، قفل و علامتگذاری منابع انرژی خطرناک در تجهیزات صنعتی بهطوریکه در زمان تعمیر، هیچ انرژی ناخواستهای آزاد نشود.
هدف:
جلوگیری از روشن شدن تصادفی ماشینآلات
جلوگیری از آزاد شدن انرژی مکانیکی، الکتریکی یا هیدرولیکی
محافظت از جان تکنسینها و تعمیرکاران
فصل دوم: انواع انرژیهای خطرناک
| نوع انرژی | مثال صنعتی | خطر بالقوه |
| الکتریکی | تابلو برق، موتور، ژنراتور | برقگرفتگی، آتشسوزی |
| مکانیکی | چرخدنده، شفت، تسمه نقاله | لهشدگی، قطع عضو |
| هیدرولیکی | سیستم جک یا پمپ روغن | آزاد شدن فشار و انفجار |
| پنوماتیکی | کمپرسور، سیلندر هوا | پرتاب قطعات |
| گرمایی / بخار | دیگ بخار، لوله حرارتی | سوختگی شدید |
| شیمیایی | مخازن اسید یا گاز | نشت، انفجار، سمیت |
| گرانشی | بار معلق یا درب سنگین | سقوط و لهشدگی |
فصل سوم: اجزای اصلی سیستم LOTO
۱. قفل ایمنی (Safety Lockout Padlock)
رنگبندی برای هر گروه کاری
کلید منحصربهفرد (Keyed Different)
جنس: آلومینیوم یا نایلون عایق برق
استاندارد: OSHA 1910.147(d)(4)
۲. برچسب هشدار (Tagout)
نوشته واضح: “DO NOT OPERATE” / “دستگاه در حال تعمیر است”
جنس PVC مقاوم در برابر حرارت و روغن
باید شامل نام و شماره تماس شخص قفلکننده باشد.
۳. دستگاههای قفلکننده (Lockout Devices)
| نوع دستگاه | کاربرد | مثال |
| Breaker Lockout | قفل کلید برق | تابلو کنترل |
| Valve Lockout | قفل شیر گاز یا آب | خطوط لوله |
| Plug Lockout | جلوگیری از اتصال برق | ابزار برقی قابل حمل |
| Cable Lockout | چندمنظوره، قابل تنظیم | ماشینآلات مختلف |
| Hasp (چندکاربره) | برای چند قفل همزمان | کار گروهی تعمیرات |
۴. قفسه و کیت LOTO
برای نگهداری منظم تجهیزات؛ معمولاً شامل قفل، برچسب، Hasp و کابل است.
فصل چهارم: مراحل اجرای سیستم LOTO
طبق استاندارد OSHA 29 CFR 1910.147(d)، فرایند اجرایی LOTO در ۶ گام انجام میشود:
1 آمادهسازی (Preparation)
شناسایی منابع انرژی دستگاه
اطلاعرسانی به تمام کارکنان درگیر
دریافت مجوز کار ایمن (PTW – Permit to Work)
2 خاموشسازی دستگاه (Shutdown)
خاموشکردن دستگاه طبق دستورالعمل استاندارد سازنده.
3 جداسازی انرژی (Isolation)
قطع برق، بستن شیرها، تخلیه فشار یا بخار.
4 قفل و برچسبگذاری (Lockout & Tagout)
قرار دادن قفل شخصی و برچسب هشدار روی منابع انرژی.
5 تخلیه انرژی باقیمانده (Stored Energy Release)
تخلیه خازنها، فشار هیدرولیک یا گاز محبوس.
6 تأیید ایمنی (Verification)
تلاش برای راهاندازی مجدد دستگاه جهت اطمینان از بیانرژی بودن سیستم.
فصل پنجم: مراحل پایان کار (De-LOTO)
پس از اتمام تعمیرات:
- بررسی کامل ایمنی منطقه
- جمعآوری ابزارها
- اطلاعرسانی به کارکنان
- برداشتن قفلها فقط توسط همان افراد نصبکننده
- راهاندازی مجدد دستگاه طبق دستورالعمل
فصل ششم: مسئولیتها در سیستم LOTO
| نقش | وظایف اصلی |
| کارفرما / مدیر ایمنی | تدوین دستورالعمل و آموزش کارکنان |
| تکنسین یا اپراتور | اجرای قفل و ثبت فرم LOTO |
| ناظر تعمیرات | هماهنگی و تأیید نهایی حذف قفلها |
| بازرس HSE | نظارت بر رعایت استانداردها و ممیزی دورهای |
فصل هفتم: مستندسازی و فرمهای LOTO
هر عملیات LOTO باید مستند شود.
محتوای فرم استاندارد:
نام دستگاه و کد تجهیز
نوع انرژیها و روش جداسازی
نام فرد قفلکننده
تاریخ و ساعت قفلگذاری
امضای ناظر ایمنی
نمونه فرم: HSE-FM-LOTO-01
فصل هشتم: استانداردها و الزامات قانونی
| استاندارد | عنوان | سازمان |
| Control of Hazardous Energy (LOTO) | OSHA 29 CFR 1910.147 | آمریکا |
| Prevention of unexpected start-up of machinery | EN 1037 | اروپا |
| Energy Isolation and Control Procedures | ISO 14118 | بینالمللی |
فصل نهم: خطاهای رایج در اجرای LOTO
❌ قفل نکردن همه منابع انرژی
❌ استفاده از قفل مشترک بین افراد
❌ حذف قفل توسط فرد غیرمسئول
❌ عدم تخلیه انرژی ذخیرهشده
❌ عدم آموزش کافی کارکنان
هر یک از موارد فوق میتواند منجر به آسیب شدید یا مرگ شغلی شود.
فصل دهم: آموزش و فرهنگسازی
اجرای موفق LOTO بدون آموزش مؤثر ممکن نیست.
بر اساس OSHA 1910.147(c)(7)، آموزش باید شامل سه گروه باشد:
| گروه | نوع آموزش | هدف |
| Authorized Employees | نحوه نصب و برداشتن قفل | اجرای مستقیم |
| Affected Employees | آشنایی با خطرات انرژی | همکاری ایمن |
| Other Employees | آگاهی عمومی | جلوگیری از دخالت ناخواسته |
دوره بازآموزی باید حداقل هر ۱۲ ماه برگزار شود.
فصل یازدهم: برندهای معتبر تجهیزات LOTO
| برند | کشور | محصول شاخص | ویژگی |
| Brady | آمریکا | قفل و تگ صنعتی | کیفیت ممتاز و کدگذاری رنگی |
| Master Lock | آمریکا | کیت LOTO کامل | مورد تأیید OSHA |
| Abus | آلمان | قفل نایلونی عایق | وزن سبک و مقاوم |
| Panduit | آمریکا | سیستم کابل و Hasp | قابل استفاده گروهی |
فصل دوازدهم: ممیزی و ارزیابی عملکرد LOTO
بازرسی منظم عملکرد LOTO باید هر ۶ ماه انجام شود.
شاخصهای ارزیابی:
وجود فرم و سوابق معتبر
رعایت مراحل ششگانه LOTO
درصد کارکنان آموزشدیده
حوادث مرتبط با انرژی ناخواسته (Zero Incident Policy)
جمعبندی – ایمنی یعنی کنترل انرژی، نه حذف آن
در صنایع مدرن، انرژی همیشه وجود دارد — اما کنترلشده، قفلشده و مستند.
سیستم LOTO تضمین میکند که هیچ دستگاهی ناگهانی روشن نشود و هیچ جان انسانی بیدلیل از بین نرود.
«هر قفل LOTO یعنی یک جان نجاتیافته.»
در فروشگاه ما میتوانید تجهیزات کامل سیستم قفل و برچسبگذاری (LOTO) را تهیه کنید:
قفل ایمنی، Hasp، تگ، Valve Lock و کیت کامل گروهی
مطابق با OSHA 1910.147 و EN 1037
