1 آبان 1405

ایمنی کار در مجاورت تأسیسات زیرزمینی چیست؟ | Underground Utilities Safety

مقدمه

بخش قابل‌توجهی از حوادث جدی در پروژه‌های عمرانی و صنعتی نه به دلیل خود عملیات حفاری، بلکه به دلیل برخورد ناخواسته با تأسیسات و خطوط مدفون در زیر زمین اتفاق می‌افتد.

یک کابل برق، خط گاز، خط سوخت، لوله آب، فاضلاب یا کابل مخابراتی ممکن است در محدوده‌ای قرار داشته باشد که قرار است حفاری، خاک‌برداری، شمع‌کوبی یا عملیات عمرانی انجام شود.

مشکل اصلی اینجاست که بسیاری از این تأسیسات از سطح زمین قابل مشاهده نیستند.

بنابراین اصل اساسی در HSE این است:

قبل از اینکه زمین را حفاری کنیم، باید بدانیم زیر آن چه چیزی قرار دارد.

تأسیسات زیرزمینی (Underground Utilities) شامل چه مواردی هستند؟

تأسیسات زیرزمینی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

خطوط برق
کابل‌های مخابراتی
خطوط گاز
خطوط آب
خطوط فاضلاب
خطوط سوخت
خطوط بخار
خطوط هوای فشرده
خطوط فرآیندی
خطوط آتش‌نشانی
کابل‌های کنترل و Instrumentation
سیستم‌های Drainage
لوله‌ها و کانال‌های قدیمی و متروکه

نکته مهم این است که متروکه بودن یک خط نباید صرفاً بر اساس ظاهر یا حدس فرض شود.

چرا برخورد با Utility خطرناک است؟

نوع پیامد به نوع تأسیسات بستگی دارد.

کابل برق

می‌تواند باعث:

برق‌گرفتگی
Arc Flash
آتش‌سوزی
آسیب به تجهیزات
مرگ کارکنان

شود.

خط گاز

می‌تواند باعث:

انتشار گاز
آتش‌سوزی
انفجار
مسمومیت
تخلیه اضطراری منطقه

شود.

خط سوخت یا مواد شیمیایی

می‌تواند باعث:

نشت مواد خطرناک
آتش‌سوزی
انفجار
آلودگی محیط‌زیست
تماس پوستی یا تنفسی

شود.

خطوط آب

شکست خط آب نیز می‌تواند باعث:

آب‌گرفتگی
ناپایداری خاک
ریزش حفاری
آسیب به تجهیزات
توقف عملیات

شود.

اولین اصل: فرض کنید Utility وجود دارد

یکی از خطرناک‌ترین جملات در پروژه این است:

«احتمالاً اینجا هیچ خطی نیست.»

اگر اطلاعات کافی در اختیار نداریم، باید وضعیت را نامشخص در نظر بگیریم، نه اینکه آن را «ایمن» فرض کنیم.

عدم وجود اطلاعات، به معنی عدم وجود تأسیسات نیست.

مرحله اول: بررسی اطلاعات موجود

قبل از شروع کار باید اطلاعات موجود جمع‌آوری شود.

منابع احتمالی عبارت‌اند از:

نقشه‌های As-Built
نقشه‌های تأسیسات زیرزمینی
مدارک پروژه‌های قبلی
اطلاعات واحد بهره‌برداری
سوابق تعمیرات
اطلاعات پیمانکاران قبلی
Site Survey
اطلاعات مالک Utility

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

نقشه باید به‌عنوان یک منبع اطلاعاتی بررسی شود، نه تنها مرجع تصمیم‌گیری.

در پروژه‌های قدیمی ممکن است مسیر واقعی Utility با نقشه‌های موجود تفاوت داشته باشد.

مرحله دوم: Site Survey

پس از بررسی اسناد، باید وضعیت واقعی محل نیز بررسی شود.

نشانه‌های احتمالی تأسیسات می‌توانند شامل:

Manhole
Valve Box
Marker
تابلوهای هشدار
کابل‌مارکر
دریچه‌های دسترسی
خطوط مشخص‌شده روی سطح
مسیرهای قدیمی تعمیرات
تغییرات سطح زمین

باشند.

البته هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی نباید مبنای قطعی تصمیم‌گیری قرار گیرند.

Utility Locating

در پروژه‌های حساس، شناسایی موقعیت تأسیسات می‌تواند با استفاده از روش‌ها و تجهیزات تخصصی انجام شود.

بسته به نوع Utility و شرایط سایت، ممکن است از روش‌هایی مانند:

Electromagnetic Locating
Ground Penetrating Radar (GPR)
Cable Locator
Pipe Locator
Survey Techniques

استفاده شود.

انتخاب روش باید بر اساس نوع تأسیسات، شرایط زمین و قابلیت روش مورد استفاده انجام شود.

یک اشتباه مهم: اعتماد به یک روش تشخیص

هیچ روش شناسایی را نباید بدون در نظر گرفتن محدودیت‌های آن، «صددرصد قطعی» فرض کرد.

نتیجه Locate باید با:

نقشه‌ها
اطلاعات بهره‌برداری
نشانه‌های سطحی
بررسی میدانی
و در صورت نیاز روش‌های تأییدی

مقایسه شود.

Positive Identification

در محدوده‌های حساس، هدف فقط این نیست که بگوییم:

«احتمالاً خط اینجاست.»

بلکه باید تا حد امکان محل واقعی Utility مشخص و تأیید شود.

این موضوع خصوصاً در اطراف:

خطوط برق
خطوط گاز
خطوط سوخت
خطوط فرآیندی
تأسیسات حیاتی

اهمیت بیشتری دارد.

Trial Excavation / Potholing

یکی از روش‌های مهم برای تأیید موقعیت واقعی Utility، ایجاد حفاری آزمایشی یا Potholing است.

هدف این کار:

مشاهده و تأیید موقعیت واقعی تأسیسات قبل از ادامه عملیات اصلی

است.

روش اجرای این کار باید متناسب با نوع Utility و ریسک موجود تعیین شود.

در محدوده‌های حساس، استفاده از روش‌های حفاری کنترل‌شده می‌تواند نسبت به استفاده مستقیم از ماشین‌آلات سنگین ریسک کمتری داشته باشد.

حفاری مکانیکی در نزدیکی Utility

نزدیک‌شدن بیل مکانیکی به یک خط ناشناخته یا تأییدنشده می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

وقتی عملیات به محدوده حساس نزدیک می‌شود، روش کار باید بر اساس:

نوع Utility
وضعیت آن
عمق و موقعیت
الزامات مالک Utility
ارزیابی ریسک
روش اجرایی پروژه

تعیین شود.

فاصله ایمن را نباید با یک عدد ثابت و عمومی برای همه پروژه‌ها تعیین کرد.

خطوط برق زیرزمینی

کابل برق ممکن است:

در عمق متفاوتی قرار داشته باشد.
جابه‌جا شده باشد.
نقشه دقیق نداشته باشد.
چند کابل در یک مسیر وجود داشته باشد.
کابل قدیمی در کنار کابل جدید قرار گرفته باشد.

به همین دلیل کار در نزدیکی کابل برق باید با کنترل‌های مشخص و هماهنگی مسئولان مربوطه انجام شود.

خطوط گاز و سوخت

کار در مجاورت خطوط گاز و سوخت نیازمند حساسیت ویژه است.

در صورت آسیب به خط، ممکن است نشانه‌هایی مانند:

صدای خروج گاز
بوی غیرعادی
کاهش یا تغییر فشار
خروج مواد
ایجاد حباب در خاک یا آب
مشاهده بخار یا مه غیرعادی

دیده شود.

اما نباید منتظر مشاهده علامت باشیم تا عملیات را متوقف کنیم.

اگر به Utility برخورد کردیم چه کنیم؟

اگر هنگام حفاری یا عملیات عمرانی مشخص شد که Utility آسیب دیده، وضعیت باید جدی تلقی شود.

اقدامات کلی:

توقف فوری عملیات
دورکردن افراد از محدوده خطر
جلوگیری از ایجاد منبع جرقه در صورت احتمال گاز یا مواد قابل اشتعال
اطلاع‌رسانی به مسئول مربوطه
ایزوله‌کردن محدوده
تماس با مالک یا واحد مسئول Utility
ارزیابی شرایط اضطراری
ادامه کار فقط پس از تأیید شرایط ایمن

افراد نباید برای بررسی بیشتر، بدون مجوز و ارزیابی وارد محدوده خطر شوند.

حفاری نزدیک کابل برق؛ یک سناریوی پرریسک

فرض کنید اپراتور بیل مکانیکی هنگام حفاری با یک کابل ناشناخته مواجه می‌شود.

اشتباه خطرناک:

«فقط کمی خاک را کنار می‌زنیم تا ببینیم کابل چیست.»

اقدام صحیح:

توقف → ایمن‌سازی محدوده → اطلاع‌رسانی → شناسایی Utility → تعیین وضعیت آن → تصمیم‌گیری توسط افراد واجد صلاحیت

اصل مهم این است که کنجکاوی نباید جایگزین کنترل ریسک شود.

نقش Permit to Dig

در بسیاری از پروژه‌ها از سیستم Permit to Dig یا مجوز مشابه برای کنترل عملیات استفاده می‌شود.

این مجوز می‌تواند شامل مواردی مانند:

محل دقیق حفاری
محدوده مجاز
نقشه Utilityها
وضعیت خطوط
روش Locate
روش حفاری
مسئولیت‌ها
سیستم حفاظتی
شرایط توقف
مدت اعتبار مجوز

باشد.

اما:

Permit یک کاغذ نیست؛ یک سیستم کنترل ریسک است.

اگر شرایط سایت تغییر کرده باشد، صرف وجود یک مجوز قدیمی به معنی ادامه خودکار عملیات نیست.

Management of Change

فرض کنید عملیات ابتدا برای یک محدوده کوچک برنامه‌ریزی شده، اما در حین کار تصمیم گرفته می‌شود:

حفاری عمیق‌تر شود.
مسیر تغییر کند.
ماشین‌آلات بزرگ‌تر وارد شوند.
روش حفاری تغییر کند.
محدوده کار افزایش یابد.

این تغییرات می‌توانند وضعیت ریسک را تغییر دهند.

بنابراین در صورت تغییر مهم، باید MOC یا فرآیند مدیریت تغییر مناسب سازمان مورد بررسی قرار گیرد.

ارتباط بین HSE، عمران و بهره‌برداری

مدیریت Utility فقط وظیفه HSE نیست.

موفقیت این فرآیند نیازمند همکاری بین:

HSE
Civil
Construction
Operations
Maintenance
Electrical
Mechanical
Survey
پیمانکار
مالک Utility

است.

یکی از دلایل حوادث این است که اطلاعات در یک واحد وجود دارد اما به تیم اجرایی منتقل نشده است.

علائم و Marking

پس از شناسایی Utility، مسیر آن باید به‌صورت واضح و قابل فهم برای تیم اجرایی مشخص شود.

علامت‌گذاری باید:

قابل مشاهده باشد.
با نقشه هماهنگ باشد.
برای تیم اجرایی قابل فهم باشد.
در اثر تردد و شرایط محیطی از بین نرود.
در صورت تغییر شرایط به‌روزرسانی شود.

شباهت خطر Utility با یک یخ زیر آب

بخشی از ریسک Utility این است که چیزی که خطرناک است، دیده نمی‌شود.

کارگر ممکن است سطح زمین کاملاً عادی را ببیند، در حالی که چند سانتی‌متر یا چند متر پایین‌تر، یک خط حیاتی قرار دارد.

بنابراین در HSE باید به این اصل توجه کرد:

Invisible Hazard = Real Hazard

خطر نامرئی، خطر غیرواقعی نیست.

آموزش کارکنان

تمام افرادی که در عملیات حفاری یا کارهای نزدیک Utility مشارکت دارند باید بدانند:

Utility چیست؟
چگونه شناسایی می‌شود؟
علائم آن چیست؟
محدوده ممنوعه کجاست؟
چه زمانی باید کار را متوقف کرد؟
در صورت آسیب به خط چه اقدامی انجام دهند؟
چه کسی مسئول تصمیم‌گیری است؟

آموزش باید متناسب با نقش افراد باشد.

اشتباهات رایج

اشتباه ۱: «نقشه داریم، پس کار ایمن است»

نقشه اطلاعات مهمی می‌دهد، اما ممکن است ناقص یا قدیمی باشد.

اشتباه ۲: «قبلاً همین‌جا حفاری کرده‌ایم»

شرایط Utility ممکن است تغییر کرده باشد.

اشتباه ۳: «اگر کابل برق باشد حتماً دیده می‌شود»

ممکن است کابل فاقد علامت سطحی واضح باشد.

اشتباه ۴: «فقط چند سانتی‌متر حفاری باقی مانده»

بخش پایانی عملیات نیز می‌تواند خطرناک باشد.

اشتباه ۵: ادامه کار پس از تغییر مسیر

هر تغییر در محدوده حفاری باید دوباره ارزیابی شود.

اشتباه ۶: نزدیک‌شدن افراد برای بررسی نشتی

نشتی گاز، سوخت یا مواد شیمیایی می‌تواند بدون هشدار قبلی تشدید شود.

چک‌لیست ایمنی کار در مجاورت Utility

پنج سؤال طلایی قبل از حفاری

1. دقیقاً می‌دانیم زیر زمین چه چیزی وجود دارد؟

اگر پاسخ «نمی‌دانیم» است، شروع عملیات نیازمند بررسی بیشتر است.

2. موقعیت Utility چگونه تأیید شده است؟

نقشه به‌تنهایی همیشه کافی نیست.

3. اگر نقشه با واقعیت متفاوت باشد چه می‌کنیم؟

باید روش توقف و تصمیم‌گیری مشخص باشد.

4. اگر Utility آسیب ببیند چه کسی تصمیم می‌گیرد؟

مسئولیت‌ها باید قبل از شروع کار مشخص باشند.

5. چه شرایطی باعث Stop Work می‌شود؟

این موضوع باید برای همه اعضای تیم روشن باشد.

جمع‌بندی

کار در مجاورت تأسیسات زیرزمینی یکی از فعالیت‌هایی است که در آن ندیدن خطر، به معنی نبودن خطر نیست.

یک سیستم مؤثر Underground Utilities Safety باید شامل:

بررسی مدارک → Site Survey → Utility Locating → تأیید موقعیت → Permit to Dig → کنترل روش حفاری → علامت‌گذاری → آموزش → پایش → آمادگی اضطراری

باشد.

هدف اصلی این نیست که فقط Utility را روی نقشه پیدا کنیم؛ هدف این است که احتمال آسیب به آن را تا حد قابل قبول کنترل کنیم و در صورت بروز شرایط غیرمنتظره، تیم بداند چه زمانی و چگونه عملیات را متوقف کند.

نویسنده : مدیر 1 وبلاگ تخصصی

ثبت بازخورد