15 شهریور 1405

مدیریت HSE پیمانکاران چیست؟ | Contractor HSE Management

مقدمه

یک شرکت ممکن است سیستم HSE بسیار خوبی برای کارکنان خودش داشته باشد، اما بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های پرریسک آن توسط پیمانکاران انجام شود.

برای مثال:

تعمیرات اساسی
ساخت‌وساز
داربست‌بندی
عملیات لیفتینگ
برق
حفاری
جوشکاری و Hot Work
حمل‌ونقل
نظافت صنعتی

در چنین شرایطی یک سؤال مهم مطرح می‌شود:

آیا انتخاب پیمانکار فقط بر اساس قیمت و توان فنی انجام شده یا توانایی او برای مدیریت ریسک‌های HSE نیز بررسی شده است؟

مدیریت HSE پیمانکاران باید قبل از ورود پیمانکار به سایت شروع شود و تا پایان فعالیت و ارزیابی نهایی ادامه پیدا کند.

چرخه کلی را می‌توان چنین دید:

Pre-Qualification → Selection → Contract → Mobilization → Induction → Work Control → Monitoring → Evaluation → Close-Out

Contractor HSE Management چیست؟

مدیریت HSE پیمانکاران مجموعه‌ای از فرایندها برای اطمینان از این است که پیمانکار:

خطرات فعالیت خود را می‌شناسد.
افراد شایسته در اختیار دارد.
تجهیزات مناسب استفاده می‌کند.
الزامات HSE پروژه یا سایت را رعایت می‌کند.
عملکرد او در طول کار پایش می‌شود.
مشکلات شناسایی‌شده را اصلاح می‌کند.

هدف این نیست که تمام مسئولیت HSE به پیمانکار منتقل شود.

کارفرما و پیمانکار هرکدام مسئولیت‌هایی متناسب با نقش خود دارند.

چرا مدیریت پیمانکار اهمیت دارد؟

پیمانکار ممکن است:

با سایت آشنا نباشد.
خطرات محلی را نشناسد.
فرهنگ ایمنی متفاوتی داشته باشد.
تجهیزات خودش را وارد سایت کند.
نیروی جدید استخدام کند.
هم‌زمان با چند پیمانکار دیگر فعالیت کند.

ترکیب این عوامل می‌تواند ریسک را افزایش دهد.

مرحله اول: تعریف Scope of Work

قبل از انتخاب پیمانکار باید دقیقاً مشخص شود:

قرار است چه کاری انجام شود؟

Scope مبهم باعث می‌شود ارزیابی ریسک و انتخاب پیمانکار نیز ناقص باشد.

مثلاً:

❌ «تعمیرات کارخانه»

بسیار کلی است.

اما:

✅ «تعویض خطوط مشخص، شامل Hot Work، عملیات لیفتینگ و کار در ارتفاع در واحد X»

اطلاعات بسیار بیشتری برای ارزیابی HSE فراهم می‌کند.

HSE Risk Classification

همه قراردادها سطح ریسک یکسانی ندارند.

برای مثال:

تأمین اقلام اداری

با:

تعمیرات داخل فضای بسته

از نظر HSE یکسان نیست.

بنابراین می‌توان قراردادها را بر اساس ریسک طبقه‌بندی کرد.

مثلاً:

Low Risk
Medium Risk
High Risk

سطح کنترل و ارزیابی باید با ریسک قرارداد متناسب باشد.

Pre-Qualification چیست؟

Pre-Qualification مرحله‌ای است که قبل از انتخاب نهایی، توانایی پیمانکار بررسی می‌شود.

در بخش HSE ممکن است اطلاعاتی مانند:

سیستم مدیریت HSE
سوابق عملکرد
تجربه فعالیت مشابه
شایستگی کارکنان
روش‌های ارزیابی ریسک
مدیریت تجهیزات
Incident Reporting
Emergency Arrangements

بررسی شوند.

فقط آمار حادثه کافی نیست

فرض کنید یک پیمانکار اعلام می‌کند:

«دو سال است حادثه نداریم.»

این اطلاعات به‌تنهایی اثبات نمی‌کند سیستم HSE او قوی است.

ممکن است:

گزارش‌دهی ضعیف باشد.
Near Missها ثبت نشوند.
ساعات کار کم باشد.
تعریف حادثه متفاوت باشد.

بنابراین باید کیفیت سیستم و شواهد اجرایی نیز بررسی شوند.

تجربه مرتبط

پیمانکار ممکن است در صنعت خود بسیار باتجربه باشد، اما تجربه انجام همان فعالیت در همان سطح ریسک را نداشته باشد.

مثلاً تجربه عمومی تعمیرات الزاماً معادل تجربه:

تعمیرات تجهیزات در محیط دارای خطرات فرایندی خاص

نیست.

Competency کارکنان پیمانکار

در Pre-Qualification یا Mobilization باید بررسی شود که افراد کلیدی شایستگی مناسب دارند.

مثلاً:

اپراتور جرثقیل
Rigger
Scaffolder
برقکار
Gas Tester
Supervisor

داشتن نیروی کافی مهم است، اما داشتن نیروی شایسته مهم‌تر است.

انتخاب پیمانکار

قیمت نباید تنها معیار انتخاب باشد.

ارزیابی می‌تواند شامل:

Commercial + Technical + HSE

باشد.

اگر پیمانکاری از نظر HSE برای فعالیت پرریسک مناسب نیست، پایین بودن قیمت نباید ضعف اساسی او را نادیده بگیرد.

الزامات HSE در قرارداد

یکی از مهم‌ترین مراحل این است که انتظارات HSE قبل از شروع کار در اسناد قرارداد روشن شوند.

برای مثال:

الزامات سایت
گزارش‌دهی حوادث
PTW
PPE
Competency
تجهیزات
Emergency Response
Waste Management
Inspection
Audit
Stop Work
Subcontractor Management

ممکن است بخشی از الزامات قرارداد باشند.

چرا باید قبل از قرارداد مشخص شود؟

اگر بعد از امضای قرارداد بگوییم:

«برای این کار باید تجهیزات اضافه تهیه کنید.»

پیمانکار ممکن است پاسخ دهد:

«این مورد در Scope و قیمت ما نبود.»

بنابراین الزامات مهم HSE باید تا حد امکان قبل از قیمت‌گذاری و شروع قرارداد مشخص شوند.

HSE Plan پیمانکار

برای قراردادهای مناسب، ممکن است از پیمانکار خواسته شود یک Project HSE Plan تهیه کند.

این برنامه می‌تواند شامل:

ساختار مسئولیت‌ها
Risk Management
Training
PTW
Inspection
Emergency Response
Incident Reporting
Environmental Controls
KPI
Audit

باشد.

برنامه باید با فعالیت واقعی پروژه مرتبط باشد، نه یک سند عمومی Copy-Paste.

Mobilization

قبل از شروع فعالیت، باید بررسی شود آیا پیمانکار واقعاً آماده کار است.

این مرحله می‌تواند شامل بررسی:

نیروی انسانی
مدارک صلاحیت
تجهیزات
ماشین‌آلات
گواهی‌های موردنیاز
PPE
روش‌های اجرایی
JSA
Emergency Arrangements

باشد.

Mobilization Checklist

یک چک‌لیست مناسب می‌تواند مانع ورود بسیاری از مشکلات به پروژه شود.

اصل مهم:

مشکلی که قبل از شروع کار پیدا شود، معمولاً کنترل آن ساده‌تر از زمانی است که عملیات آغاز شده است.

HSE Induction

افراد پیمانکار قبل از ورود به فعالیت باید با الزامات سایت آشنا شوند.

Induction می‌تواند شامل:

خطرات اصلی سایت
Alarmها
مسیرهای خروج
Muster Point
PPE
قوانین تردد
گزارش حادثه
PTW
Stop Work
محدودیت‌های سایت

باشد.

Induction به معنی Competence نیست

این تفاوت بسیار مهم است.

فردی که Site Induction را گذرانده، فقط با الزامات عمومی سایت آشنا شده است.

این موضوع ثابت نمی‌کند که مثلاً:

برقکار شایسته است.
Rigger صلاحیت دارد.
اپراتور جرثقیل مجاز است.

Induction ≠ Competency Assessment

مدیریت Subcontractor

گاهی پیمانکار اصلی بخشی از کار را به پیمانکار فرعی می‌دهد.

یک سؤال مهم:

چه کسی صلاحیت و عملکرد پیمانکار فرعی را بررسی می‌کند؟

نباید اجازه داد زنجیره پیمانکاری باعث کاهش کنترل HSE شود.

Subcontractor باید الزامات مرتبط پروژه را بشناسد و رعایت کند.

JSA پیمانکار

قبل از فعالیت‌های دارای ریسک، JSA باید متناسب با:

Scope واقعی
محل کار
تجهیزات
SIMOPS
شرایط محیط

باشد.

یکی از نشانه‌های سیستم ضعیف این است که پیمانکار همان JSA عمومی را برای پروژه‌های مختلف استفاده کند.

Method Statement

برای برخی فعالیت‌ها علاوه بر JSA ممکن است Method Statement موردنیاز باشد.

Method Statement توضیح می‌دهد کار چگونه انجام خواهد شد.

JSA بیشتر روی:

Hazards + Risks + Controls

تمرکز دارد.

این دو سند می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

Permit to Work

اگر فعالیت مشمول PTW است، پیمانکار باید سیستم Permit سایت را رعایت کند.

مثلاً:

Hot Work
Confined Space
Excavation
Electrical Work

نباید فرض کرد چون پیمانکار متخصص است، دیگر به کنترل‌های سایت نیاز ندارد.

Toolbox Talk

پیمانکار باید قبل از فعالیت، خطرات و کنترل‌های مهم را با تیم خود مرور کند.

Toolbox Talk بهتر است بر:

کار امروز
شرایط امروز
تغییرات
SIMOPS
Critical Controls

تمرکز داشته باشد.

نظارت کارفرما

یکی از اشتباهات خطرناک این است:

«پیمانکار است؛ خودش مسئول ایمنی خودش است.»

پیمانکار مسئولیت‌های مهمی دارد، اما کارفرما نیز باید متناسب با قرارداد و ریسک، عملکرد پیمانکار را پایش کند.

سطح نظارت

سطح نظارت می‌تواند بر اساس:

ریسک فعالیت
عملکرد پیمانکار
تجربه تیم
پیچیدگی کار
مرحله پروژه

تغییر کند.

پیمانکار جدید در یک فعالیت High-Risk ممکن است نیازمند نظارت بیشتری باشد.

بازرسی پیمانکار

بازرسی‌ها می‌توانند مواردی مانند:

Housekeeping
PPE
ابزار
ماشین‌آلات
کار در ارتفاع
برق
لیفتینگ
PTW
مواد شیمیایی

را پوشش دهند.

اما بازرسی نباید فقط برای پیدا کردن خطاهای کارکنان پیمانکار باشد.

مشکلات برنامه‌ریزی و مدیریت نیز باید دیده شوند.

Critical Controls

برای فعالیت‌های پرخطر بهتر است کنترل‌های حیاتی مشخص شوند.

مثلاً در عملیات لیفتینگ:

تجهیزات مناسب
افراد شایسته
محدوده کنترل‌شده
شرایط بار
روش ارتباط

باید قبل و حین عملیات پایش شوند.

SIMOPS

یکی از مهم‌ترین ریسک‌های پروژه‌های پیمانکاری، Simultaneous Operations است.

فرض کنید:

پیمانکار A در ارتفاع کار می‌کند.

پیمانکار B زیر همان محدوده در حال نصب تجهیزات است.

پیمانکار C نیز با لیفتراک از کنار منطقه عبور می‌کند.

هر فعالیت ممکن است به‌تنهایی کنترل شده باشد، اما ترکیب آنها خطر جدید ایجاد می‌کند.

Coordination Meeting

برای پروژه‌های پیچیده، جلسات هماهنگی می‌توانند برای بررسی:

فعالیت‌های روزانه
SIMOPS
Permitها
Lifting
Shutdown
محدودیت‌های دسترسی
تغییرات برنامه

مفید باشند.

هدف جلوگیری از تداخل خطرناک فعالیت‌هاست.

Stop Work Authority

کارکنان پیمانکار نیز باید بدانند در صورت مشاهده خطر جدی چه اقدامی انجام دهند.

نباید فشار:

برنامه
هزینه
Production
Deadline

باعث شود کار ناایمن ادامه پیدا کند.

گزارش Near Miss

پیمانکار باید بتواند Near Miss و شرایط ناایمن را بدون ترس از پیامد نامناسب گزارش کند.

اگر هر گزارش باعث تنبیه پیمانکار شود، ممکن است انگیزه گزارش‌دهی کاهش یابد.

هدف باید یادگیری و کنترل خطر باشد.

Incident Reporting

باید از قبل مشخص باشد:

چه رویدادهایی گزارش شوند؟
به چه کسی؟
در چه بازه‌ای؟
چه کسی Investigation را انجام می‌دهد؟
Corrective Actions چگونه پیگیری می‌شوند؟

ابهام بعد از حادثه می‌تواند مدیریت رویداد را دشوار کند.

بررسی حادثه پیمانکار

اینکه فرد آسیب‌دیده کارمند پیمانکار است، به این معنی نیست که سازمان نباید از حادثه یاد بگیرد.

باید عوامل مختلف بررسی شوند:

پیمانکار
شرایط سایت
برنامه‌ریزی
تجهیزات
نظارت
SIMOPS
ارتباطات

هدف پیدا کردن تمام عوامل مؤثر است.

KPI پیمانکار

برای قراردادهای مناسب می‌توان از ترکیبی از Leading و Lagging Indicators استفاده کرد.

مثلاً:

Leading

تکمیل بازرسی‌ها
Action Closure
Competency Compliance
PTW Compliance
Critical Control Verification

Lagging

Incident
Injury
Spill
Property Damage

تمرکز فقط بر «تعداد حادثه» تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد.

خطر KPI اشتباه

اگر پیمانکار بداند تنها معیار ارزیابی او:

Zero Incident

است، ممکن است انگیزه‌ای برای گزارش رویدادهای کوچک یا Near Miss نداشته باشد.

KPI باید رفتار مطلوب ایجاد کند، نه پنهان کردن اطلاعات.

HSE Performance Review

در قراردادهای طولانی می‌توان عملکرد پیمانکار را به‌صورت دوره‌ای بررسی کرد.

برای مثال:

وضعیت KPI
Findings
Incidents
Actionهای Overdue
Repeat Findings
Training
Critical Risks

این جلسات باید به تصمیم و Action منجر شوند.

پیمانکار با عملکرد ضعیف

اگر عملکرد HSE پیمانکار ضعیف باشد، واکنش باید متناسب با شدت و تکرار مشکل باشد.

ممکن است شامل:

Coaching
Corrective Action Plan
افزایش نظارت
آموزش
توقف فعالیت مشخص
Escalation مدیریتی

باشد.

نوع اقدام باید مطابق قرارداد، سیستم سازمان و سطح ریسک تعیین شود.

تغییر Scope

فرض کنید پیمانکار برای فعالیت A انتخاب شده، اما در طول پروژه از او خواسته می‌شود فعالیت B را نیز انجام دهد.

نباید فرض کرد ارزیابی قبلی برای Scope جدید کافی است.

ممکن است لازم باشد دوباره بررسی شود:

Risk Assessment
Competency
Equipment
Method Statement
PTW
Resources

این موضوع با Management of Change نیز ارتباط دارد.

پایان کار پیمانکار

مدیریت HSE با پایان عملیات فیزیکی تمام نمی‌شود.

قبل از Demobilization باید مواردی مانند:

جمع‌آوری تجهیزات
مواد باقی‌مانده
پسماند
Temporary Facilities
بازگرداندن منطقه
Actions باز

بررسی شوند.

Contractor Close-Out

در پایان قرارداد بهتر است عملکرد HSE پیمانکار ارزیابی و ثبت شود.

مثلاً:

نقاط قوت
ضعف‌ها
حوادث
Repeat Findings
کیفیت همکاری
وضعیت اقدامات
Lessons Learned

این اطلاعات برای انتخاب‌های آینده بسیار ارزشمند هستند.

Approved Contractor List

نتایج ارزیابی عملکرد می‌توانند در تصمیم‌گیری برای قراردادهای آینده استفاده شوند.

پیمانکاری که عملکرد مناسبی داشته، سابقه قابل استفاده‌ای ایجاد می‌کند.

و پیمانکاری با مشکلات جدی نباید در پروژه بعدی بدون توجه به سابقه، دوباره از صفر ارزیابی شود.

نقش Procurement

مدیریت پیمانکار فقط وظیفه HSE نیست.

Procurement یا واحد قراردادها نقش مهمی دارد.

اگر HSE بعد از انتخاب پیمانکار وارد فرایند شود، ممکن است بسیاری از تصمیم‌های مهم قبلاً گرفته شده باشند.

بهتر است HSE در مراحل مناسب قبل از Award مشارکت داشته باشد.

نقش Operations

واحد عملیاتی معمولاً بیشترین ارتباط را با فعالیت واقعی پیمانکار دارد.

بنابراین نمی‌توان همه مسئولیت نظارت را به HSE منتقل کرد.

مدیریت پیمانکار نیازمند همکاری:

Operations + HSE + Procurement + Engineering + Contractor

است.

اشتباهات رایج در مدیریت پیمانکاران

۱. انتخاب فقط بر اساس قیمت

توان HSE به اندازه کافی بررسی نمی‌شود.

۲. بررسی فقط مدارک

عملکرد واقعی پیمانکار دیده نمی‌شود.

۳. Induction = Competence

آشنایی با سایت با صلاحیت تخصصی اشتباه گرفته می‌شود.

۴. JSAهای Copy-Paste

خطرات واقعی پروژه پوشش داده نمی‌شوند.

۵. نبود کنترل Subcontractor

پیمانکار فرعی خارج از سیستم قرار می‌گیرد.

۶. تمرکز فقط بر کارکنان

ضعف برنامه‌ریزی و مدیریت نادیده گرفته می‌شود.

۷. نظارت یکسان برای همه

سطح ریسک و عملکرد پیمانکار در نظر گرفته نمی‌شود.

۸. ارزیابی نکردن در پایان قرارداد

Lessons Learned از بین می‌روند.

نمونه چرخه مدیریت HSE پیمانکار

Scope Definition

↓

HSE Risk Classification

↓

Pre-Qualification

↓

Tender & HSE Requirements

↓

Evaluation & Selection

↓

Contract Award

↓

Mobilization

↓

Competency Verification

↓

Induction

↓

JSA / Method Statement / PTW

↓

Execution & Supervision

↓

Inspection / Audit / KPI

↓

Corrective Actions

↓

Performance Review

↓

Demobilization

↓

Final Evaluation & Lessons Learned

چک‌لیست مدیریت HSE پیمانکاران

جمع‌بندی

مدیریت HSE پیمانکاران نباید از روزی شروع شود که کارگران پیمانکار وارد سایت می‌شوند.

در آن زمان بسیاری از تصمیم‌های مهم قبلاً گرفته شده‌اند.

مدیریت مؤثر باید از تعریف Scope و انتخاب پیمانکار آغاز شود:

انتخاب مناسب → تعیین الزامات → آماده‌سازی → کنترل کار → پایش عملکرد → اصلاح مشکلات → ارزیابی نهایی

و یک اصل مهم:

برون‌سپاری یک فعالیت به معنی برون‌سپاری کامل ریسک نیست.

هدف این است که پیمانکار نه فقط از نظر قیمت و توان فنی، بلکه از نظر توانایی مدیریت ایمن کاری که قرار است انجام دهد نیز ارزیابی شود.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد