22 مهر 1405

ایمنی عملیات باربرداری و ریگینگ چیست؟ | Lifting & Rigging Safety

مقدمه

باربرداری (Lifting) یکی از پرریسک‌ترین فعالیت‌های صنعتی، ساختمانی، نفت و گاز و پروژه‌های نصب و تعمیرات است.

در یک عملیات باربرداری، فقط جرثقیل مسئول ایمنی نیست. یک زنجیره کامل باید درست عمل کند:

Crane + Rigging Equipment + Load + Rigger + Operator + Signalman + Environment

یک خطای کوچک در انتخاب اسلینگ، زاویه نامناسب، برآورد اشتباه وزن یا قرار گرفتن فرد زیر بار می‌تواند به Dropped Load و حادثه جدی منجر شود.

اصل کلیدی این درس:

هیچ بار معلقی آن‌قدر ارزشمند نیست که برای آن جان انسان به خطر بیفتد.

1. Lifting چیست؟

Lifting Operation به عملیاتی گفته می‌شود که طی آن یک بار توسط تجهیزاتی مانند:

Mobile Crane
Overhead Crane
Gantry Crane
Tower Crane
Chain Block
Hoist
Winch

بلند، جابه‌جا یا پایین آورده می‌شود.

در کنار تجهیز اصلی، از تجهیزات Rigging برای اتصال بار به سیستم بالابری استفاده می‌شود.

2. Rigging چیست؟

Rigging مجموعه فعالیت‌ها و تجهیزاتی است که برای:

اتصال بار به جرثقیل،
توزیع نیرو،
کنترل بار،
هدایت بار،
و جدا کردن ایمن بار

به کار می‌رود.

تجهیزات رایج Rigging عبارت‌اند از:

Wire Rope Sling
Web Sling
Chain Sling
Shackle
Hook
Master Link
Spreader Beam
Lifting Beam
Lifting Clamp
Eye Bolt
Turnbuckle

اما نکته بسیار مهم:

هر وسیله‌ای که ظاهر آن شبیه تجهیزات باربرداری باشد، الزاماً برای Lifting مجاز نیست.

3. اولین سؤال: بار چقدر وزن دارد؟

قبل از هر باربرداری باید وزن بار تا حد امکان معتبر و قابل اتکا مشخص باشد.

منابع احتمالی:

اطلاعات سازنده
Drawing
Nameplate
Weight Certificate
اسناد مهندسی
محاسبات معتبر

نباید وزن را فقط با حدس تعیین کرد.

چرا وزن اهمیت دارد؟

زیرا باید بررسی شود:

Load Weight ≤ Permitted Lifting Capacity

اما فقط وزن کافی نیست.

موارد دیگری نیز مهم هستند:

شعاع کاری
ارتفاع
طول Boom
زاویه Boom
محل استقرار جرثقیل
ظرفیت Rigging Equipment
مرکز ثقل بار
زاویه اسلینگ‌ها

4. WLL و SWL چیست؟

دو اصطلاح مهم در Lifting:

WLL | Working Load Limit

حد بار کاری مشخص‌شده برای تجهیز در شرایط تعیین‌شده.

SWL | Safe Working Load

اصطلاحی که در برخی محیط‌ها برای ظرفیت مجاز کاری استفاده می‌شود.

در پروژه باید از ظرفیت مشخص‌شده توسط سازنده و الزامات قابل اعمال استفاده شود و اصطلاحات مورد استفاده سازمان به‌درستی تعریف شده باشند.

اصل مهم:

ظرفیت تجهیزات را حدس نزنید و از تجهیزات بدون ظرفیت مشخص استفاده نکنید.

5. مرکز ثقل | Center of Gravity

یکی از مهم‌ترین مفاهیم در Lifting، Center of Gravity (COG) است.

اگر محل مرکز ثقل بار مشخص نباشد، بار ممکن است پس از بلند شدن:

بچرخد،
کج شود،
تعادل خود را از دست بدهد،
به تجهیزات یا افراد برخورد کند.

به همین دلیل قبل از Lift باید مشخص شود:

بار از کجا تمایل دارد بچرخد و چگونه باید آن را کنترل کرد؟

6. بار نامتقارن | Uneven Load

ممکن است یک قطعه ظاهراً مستطیلی و ساده باشد، اما وزن آن در یک سمت بیشتر باشد.

در این حالت، اگر نقاط اتصال به‌درستی انتخاب نشوند، هنگام بلند شدن:

یک طرف بار بالاتر می‌رود،
اسلینگ‌ها بار متفاوتی تحمل می‌کنند،
بار می‌چرخد.

بنابراین نقاط Lifting باید بر اساس طراحی بار و مرکز ثقل انتخاب شوند.

7. Sling چیست؟

Sling وسیله‌ای برای اتصال بار به Hook یا سیستم بالابری است.

انواع متداول:

Wire Rope Sling

مناسب برخی کاربردهای صنعتی سنگین.

Web Sling

سبک‌تر و انعطاف‌پذیرتر، اما حساس به بریدگی، حرارت، مواد شیمیایی و لبه‌های تیز.

Chain Sling

مناسب کاربردهایی که زنجیر برای شرایط بار مناسب تشخیص داده شده است.

هر نوع Sling محدودیت و روش بازرسی خاص خود را دارد.

8. بازرسی Sling قبل از استفاده

قبل از استفاده، Sling باید از نظر آسیب بررسی شود.

در Web Sling

به دنبال مواردی مانند:

بریدگی
پارگی
ساییدگی شدید
آسیب حرارتی
آسیب شیمیایی
تغییر شکل
آسیب دوخت
Tag نامشخص یا غیرقابل خواندن

باشید.

در Wire Rope Sling

مواردی مانند:

شکستگی سیم‌ها
Kink
Crushing
Birdcaging
خوردگی
آسیب چشم اسلینگ
تغییر شکل

باید بررسی شوند.

در Chain Sling

به مواردی مانند:

ترک
کشیدگی
سایش غیرعادی
تغییر شکل
آسیب اتصالات
وضعیت Hook و Master Link

توجه شود.

اگر وضعیت تجهیز نامشخص است:

استفاده نکنید تا صلاحیت آن مشخص شود.

9. شگل | Shackle

Shackle یکی از پرکاربردترین تجهیزات اتصال در Rigging است.

اجزای اصلی معمولاً شامل:

Body
Pin

هستند.

در انتخاب Shackle باید موارد زیر بررسی شود:

ظرفیت
نوع
اندازه
وضعیت ظاهری
سازگاری با Sling
وضعیت Pin
علائم و مشخصات سازنده

از ترکیب نامناسب تجهیزات یا استفاده از قطعات غیرمجاز خودداری کنید.

10. Hook ایمن

Hook باید:

ظرفیت مشخص داشته باشد،
تغییر شکل غیرعادی نداشته باشد،
ترک نداشته باشد،
وضعیت قفل ایمنی در صورت تجهیز مناسب باشد،
تحت بارگذاری نامناسب قرار نگیرد.

نکته مهم

بار نباید به نوک Hook آویزان شود.

بار باید در قسمت مناسب و طراحی‌شده Hook قرار گیرد.

11. زاویه Sling | Sling Angle

یکی از مهم‌ترین نکات Rigging، Sling Angle است.

در یک Sling چندشاخه، با کاهش زاویه بین شاخه‌های Sling و افق، نیروهای کششی می‌توانند افزایش پیدا کنند.

به زبان ساده:

زاویه نامناسب می‌تواند نیروی وارد بر Sling را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.

بنابراین ظرفیت تجهیزات نباید صرفاً با نگاه کردن به وزن بار تعیین شود.

برای Liftهای حساس باید محاسبات مناسب توسط فرد صلاحیت‌دار انجام شود.

12. یک مثال ساده از اثر زاویه

فرض کنید یک بار توسط دو شاخه Sling بلند می‌شود.

اگر زاویه هندسی سیستم نامناسب باشد، هر شاخه ممکن است نیرویی بسیار بیشتر از چیزی که صرفاً با تقسیم وزن بار بر دو تصور می‌شود تحمل کند.

بنابراین این تصور اشتباه است:

«بار 2 تن است و دو Sling داریم؛ پس هر Sling دقیقاً 1 تن تحمل می‌کند.»

این نتیجه‌گیری همیشه درست نیست.

Sling Angle، نحوه اتصال و مرکز ثقل باید در ارزیابی لحاظ شوند.

13. Load Protection و Sharp Edges

لبه‌های تیز یکی از دشمنان مهم Web Sling هستند.

اگر Sling روی لبه تیز قرار گیرد، ممکن است:

بریده شود،
ساییده شود،
تحت فشار آسیب ببیند.

برای چنین شرایطی باید از Edge Protection مناسب استفاده شود.

اصل مهم:

Sling را مستقیماً روی لبه‌ای که می‌تواند آن را ببرد قرار ندهید.

14. انتخاب نقطه اتصال

نقطه اتصال باید:

برای Lifting طراحی شده باشد،
ظرفیت مناسب داشته باشد،
سالم باشد،
در مسیر مناسب نیرو قرار گیرد.

از اتصال به مواردی مانند:

Handrail
Pipe
Temporary Structure
قطعات نامشخص
نقاطی که برای Lifting طراحی نشده‌اند

خودداری کنید.

15. Lifting Point

برخی تجهیزات دارای Lifting Lug / Lifting Point هستند.

قبل از استفاده بررسی کنید:

نقطه واقعاً برای Lifting طراحی شده باشد.
آسیب یا ترک نداشته باشد.
جوش‌ها در صورت مرتبط بودن بررسی شده باشند.
ظرفیت مشخص باشد.
روش اتصال مطابق طراحی باشد.

16. Tag Line چیست؟

Tag Line طنابی است که برای کنترل جهت و چرخش بار استفاده می‌شود.

کاربرد آن می‌تواند کمک به:

جلوگیری از چرخش ناخواسته
هدایت بار
کنترل فاصله
دور نگه داشتن افراد از محدوده بار

باشد.

اما:

Tag Line نباید وسیله‌ای برای کشیدن یا نگه داشتن فرد در کنار بار خطرناک باشد.

فرد باید خارج از Line of Fire قرار داشته باشد.

17. Suspended Load

Suspended Load یعنی باری که از سیستم بالابری آویزان است.

یک اصل بسیار مهم:

هرگز زیر بار معلق قرار نگیرید.

محدوده زیر بار باید تا حد امکان به عنوان Exclusion Zone کنترل شود.

حتی اگر بار:

سبک به نظر برسد،
برای چند ثانیه معلق باشد،
توسط جرثقیل قدرتمند بلند شده باشد،

باز هم سقوط آن می‌تواند پیامد جدی داشته باشد.

18. Exclusion Zone

Exclusion Zone محدوده‌ای است که افراد غیرضروری نباید وارد آن شوند.

این محدوده باید متناسب با:

نوع Lift
وزن بار
مسیر حرکت
ارتفاع
محیط
احتمال سقوط یا چرخش بار

تعریف شود.

کنترل می‌تواند شامل:

Barrier
Barricade
Signage
Banksman
Access Control

باشد.

19. Line of Fire

Line of Fire یعنی ناحیه‌ای که فرد ممکن است در مسیر انرژی آزادشده یا حرکت ناگهانی قرار گیرد.

در Lifting، Line of Fire می‌تواند شامل:

زیر بار
بین بار و سازه
بین بار و دیوار
کنار Sling تحت کشش
اطراف بار در حال چرخش

باشد.

اصل ساده:

اگر بار یا تجهیز حرکت کند، آیا بدن من در مسیر آن قرار می‌گیرد؟

اگر جواب بله است، محل ایستادن مناسب نیست.

20. Pre-Lift Meeting

برای Liftهای مهم، قبل از شروع عملیات باید اعضای مرتبط درباره موارد زیر هماهنگ باشند:

نوع بار
وزن بار
مسیر حرکت
نقاط اتصال
تجهیزات Rigging
ظرفیت تجهیزات
مرکز ثقل
روش ارتباط
Signalman
Exclusion Zone
شرایط محیط
محل قرارگیری جرثقیل
اقدامات اضطراری

این هماهنگی می‌تواند بخشی از Lifting Plan / Toolbox Talk / Pre-Lift Meeting باشد.

21. Lifting Plan چیست؟

Lifting Plan برنامه‌ای برای کنترل ریسک عملیات باربرداری است.

بسته به پیچیدگی عملیات ممکن است شامل موارد زیر باشد:

مشخصات بار
وزن
ابعاد
Center of Gravity
نوع Crane
ظرفیت
Radius
Boom Configuration
Rigging Arrangement
Sling Capacity
Shackle Capacity
مسیر حرکت
محل استقرار Crane
Ground Condition
Exclusion Zone
Communication Method
شرایط آب‌وهوایی
نقش افراد

برای Liftهای پیچیده، برنامه باید توسط افراد صلاحیت‌دار تهیه یا بررسی شود.

22. نقش Rigger

Rigger مسئولیت مهمی در آماده‌سازی و اتصال بار دارد.

وظایف می‌تواند شامل:

بررسی بار
انتخاب تجهیزات مناسب
بررسی Sling
اتصال صحیح
کنترل مرکز ثقل
هماهنگی با Signalman
کنترل وضعیت بار
حفظ فاصله از Line of Fire

باشد.

Rigger نباید صرفاً به تجربه شخصی متکی باشد.

23. Signalman / Banksman

در بسیاری از عملیات‌ها یک فرد مشخص برای انتقال علائم به اپراتور جرثقیل تعیین می‌شود.

اصل مهم:

یک نفر باید مسئول اصلی انتقال فرمان‌های حرکتی باشد، مگر شرایط اضطراری که نیاز به توقف فوری وجود داشته باشد.

اگر چند نفر هم‌زمان فرمان‌های متفاوت بدهند، احتمال خطا افزایش می‌یابد.

24. ارتباط رادیویی

اگر از Radio Communication استفاده می‌شود:

کانال مشخص باشد.
افراد اصلی معرفی شوند.
فرمان‌ها واضح باشند.
پیام‌های مهم تکرار یا تأیید شوند.
در صورت از دست رفتن ارتباط، عملیات متوقف شود.

یک قانون مهم:

اگر اپراتور مطمئن نیست چه فرمانی دریافت کرده، حرکت نباید ادامه پیدا کند.

25. Hand Signal

در شرایطی که از علائم دستی استفاده می‌شود، Signalman باید:

در محل قابل مشاهده قرار داشته باشد،
علائم استاندارد و شناخته‌شده را به کار ببرد،
از محل خطرناک دور باشد.

فرمان بسیار مهم:

STOP

هر فردی که خطر فوری را مشاهده کند باید بتواند درخواست توقف عملیات را مطرح کند.

26. Crane Setup

قبل از شروع Lift باید شرایط استقرار جرثقیل بررسی شود.

موارد مهم:

ظرفیت زمین
استقرار Outrigger
نزدیکی به Excavation
خطوط برق
سازه‌های اطراف
فضای چرخش
مسیر بار
موانع بالاسری

زمین ضعیف می‌تواند به ناپایداری Crane منجر شود.

27. Ground Condition

ظاهر یک زمین ممکن است فریب‌دهنده باشد.

زمینی که خشک و محکم به نظر می‌رسد ممکن است:

زیر آن فضای خالی باشد،
خاک نرم داشته باشد،
نزدیک Excavation باشد،
تحت بار قبلی آسیب دیده باشد.

بنابراین ارزیابی محل استقرار باید متناسب با نوع جرثقیل و عملیات انجام شود.

28. Overhead Power Lines

خطوط برق هوایی یکی از خطرات بسیار جدی در عملیات Crane هستند.

قبل از شروع باید:

خطوط شناسایی شوند،
فاصله ایمن طبق الزامات قابل اعمال تعیین شود،
محدوده کنترل شود،
روش کار مناسب تدوین شود.

اصل مهم:

فقط تماس مستقیم خطرناک نیست؛ نزدیک شدن بیش از حد نیز می‌تواند خطر برق‌گرفتگی ایجاد کند.

29. Weather Conditions

شرایط آب‌وهوایی می‌تواند روی Lifting تأثیر بگذارد.

مانند:

باد شدید
باران
یخ‌زدگی
دید ضعیف
طوفان
رعدوبرق

به‌خصوص بارهای بزرگ و سطح‌دار می‌توانند تحت تأثیر باد قرار گیرند.

حدود مجاز کار باید مطابق دستورالعمل سازنده Crane و برنامه Lift تعیین شود.

30. Trial Lift

در بسیاری از عملیات‌ها می‌توان قبل از بلند کردن کامل بار، یک Trial Lift کنترل‌شده انجام داد.

هدف می‌تواند بررسی:

تعادل بار
وضعیت Sling
مرکز ثقل
عملکرد اتصال
رفتار بار

باشد.

در صورت مشاهده وضعیت غیرعادی:

بار پایین آورده و مشکل برطرف شود.

31. حرکت بار

پس از بلند شدن بار:

حرکت باید آهسته و کنترل‌شده باشد.
از حرکات ناگهانی جلوگیری شود.
بار تا حد امکان تحت کنترل باشد.
افراد از Exclusion Zone خارج باشند.
مسیر حرکت از قبل بررسی شده باشد.

بار نباید بدون برنامه از روی محل حضور افراد عبور داده شود.

32. Never Side Pull

جرثقیل برای اعمال نیروی عمودی طراحی شده است، مگر اینکه سازنده برای کاربرد خاص دیگری اجازه داده باشد.

Side Pull می‌تواند باعث ایجاد نیروهای نامطلوب شود.

بنابراین:

بار را با جرثقیل نکشید، هل ندهید یا از کنار زمین جدا نکنید مگر اینکه سیستم و روش کار مشخصاً برای آن طراحی شده باشد.

33. Shock Loading

Shock Loading زمانی رخ می‌دهد که بار به‌صورت ناگهانی تحت کشش یا حرکت قرار گیرد.

برای مثال:

شروع ناگهانی Hoist
توقف ناگهانی
Slack Line و سپس کشیده شدن ناگهانی
ضربه بار به سازه

می‌تواند نیروهای بسیار بیشتری نسبت به حالت عادی ایجاد کند.

بنابراین حرکات باید:

Smooth + Controlled + Predictable

باشند.

34. Double Crane Lift

بلند کردن یک بار با دو جرثقیل یا بیشتر، عملیات پیچیده‌ای است.

زیرا:

بار بین جرثقیل‌ها تقسیم می‌شود،
نیروها ممکن است برابر نباشند،
حرکت یک جرثقیل بر دیگری تأثیر می‌گذارد.

این نوع عملیات باید با Engineering و Lifting Plan مناسب انجام شود.

35. Critical Lift

برخی عملیات‌ها به دلیل وزن، ارزش بار، مسیر، محیط یا پیامد احتمالی حادثه، نیازمند کنترل‌های ویژه هستند.

این موارد ممکن است در سازمان به عنوان Critical Lift تعریف شوند.

برای چنین عملیات‌هایی معمولاً کنترل‌های بیشتری مانند:

بررسی مهندسی
Lifting Plan دقیق
افراد صلاحیت‌دار
تجهیزات تأییدشده
جلسه Pre-Lift
کنترل دسترسی
نظارت ویژه

در نظر گرفته می‌شود.

تعریف دقیق Critical Lift باید مطابق استاندارد و روش اجرایی پروژه باشد.

36. اشتباهات رایج در Lifting & Rigging

اشتباه 1

حدس زدن وزن بار.

اشتباه 2

استفاده از Sling بدون بررسی ظرفیت.

اشتباه 3

نادیده گرفتن Sling Angle.

اشتباه 4

استفاده از Web Sling روی لبه تیز بدون محافظ.

اشتباه 5

ایستادن زیر بار معلق.

اشتباه 6

ایستادن بین بار و دیوار یا سازه.

اشتباه 7

استفاده از نقطه اتصال نامناسب.

اشتباه 8

استفاده از تجهیزات بدون Identification یا ظرفیت مشخص.

اشتباه 9

دادن هم‌زمان فرمان‌های متفاوت به Crane Operator.

اشتباه 10

ادامه عملیات پس از قطع ارتباط رادیویی.

اشتباه 11

Side Pull.

اشتباه 12

نادیده گرفتن باد و شرایط محیطی.

اشتباه 13

استفاده از تجهیزات آسیب‌دیده با این استدلال که «فقط یک بار است».

37. چک‌لیست Lifting & Rigging

قبل از Lift

هنگام Lift

افراد غیرضروری خارج از محدوده هستند.
هیچ‌کس زیر بار نیست.
هیچ‌کس در Line of Fire قرار ندارد.
حرکات Crane آهسته و کنترل‌شده است.
ارتباط بین Signalman و Operator برقرار است.
Slingها رفتار غیرعادی ندارند.
بار تعادل مناسب دارد.
در صورت مشاهده وضعیت خطرناک، عملیات متوقف می‌شود.

بعد از Lift

بار در محل مناسب قرار گرفته است.
بار پایدار شده است.
Slingها تحت کشش خطرناک باقی نمانده‌اند.
تجهیزات جمع‌آوری و بررسی شده‌اند.
هرگونه آسیب یا Near Miss گزارش شده است.

38. پنج سؤال طلایی قبل از هر باربرداری

قبل از شروع Lift از خودتان بپرسید:

1. What is the load?

بار دقیقاً چیست و چقدر وزن دارد؟

2. Where is the Center of Gravity?

مرکز ثقل کجاست؟

3. What is the lifting capacity?

ظرفیت Crane و Rigging چقدر است؟

4. What can go wrong?

در صورت سقوط، چرخش یا جابه‌جایی ناخواسته بار چه اتفاقی می‌افتد؟

5. Who is in the Line of Fire?

چه کسی ممکن است در مسیر انرژی یا حرکت بار قرار گرفته باشد؟

اگر جواب یکی از این سؤالات مشخص نیست:

Lift را متوقف کنید تا اطلاعات لازم تکمیل شود.

جمع‌بندی

ایمنی باربرداری فقط به انتخاب یک جرثقیل قدرتمند محدود نمی‌شود.

یک عملیات ایمن باید از ابتدا تا انتها کنترل شود:

Know the Load → Know the Center of Gravity → Select the Right Gear → Inspect → Plan → Establish Exclusion Zone → Communicate → Lift Smoothly

سه اصل را همیشه به خاطر بسپارید:

1. ظرفیت را حدس نزن.

2. زیر بار معلق نایست.

3. اگر شرایط Lift مشخص نیست، عملیات را متوقف کن.

و مهم‌تر از همه:

باربرداری ایمن یعنی کنترل انرژی قبل از اینکه بار از زمین جدا شود.

نویسنده : مدیر 1 آموزش تخصصی HSE

ثبت بازخورد