ارزیابی ریسک در شرایط اضطراری چیست؟ | Emergency Risk Assessment

مقدمه

هیچ برنامه واکنش اضطراری بدون شناخت دقیق خطرات و پیامدهای احتمالی آن کامل نیست.

در شرایط عادی، فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری وجود دارد؛ اما هنگام وقوع آتش‌سوزی، نشت مواد شیمیایی، انفجار، زلزله یا سایر حوادث، زمان بسیار محدود است.

به همین دلیل سازمان باید قبل از وقوع حادثه بداند:

• چه خطراتی ممکن است رخ دهد؟

• کدام سناریوها محتمل‌تر هستند؟

• چه کسانی در معرض خطر قرار می‌گیرند؟

• پیامد حادثه چه خواهد بود؟

• چه منابعی برای مقابله نیاز است؟

• چه کسی مسئول هر اقدام است؟

این فرایند را می‌توان در قالب ارزیابی ریسک شرایط اضطراری تعریف کرد.

ارزیابی ریسک اضطراری چیست؟

ارزیابی ریسک اضطراری فرایندی نظام‌مند برای شناسایی سناریوهای اضطراری، بررسی احتمال وقوع و شدت پیامد آنها و تعیین اقدامات کنترلی و آمادگی لازم است.

به زبان ساده:

قبل از اینکه حادثه اتفاق بیفتد، سناریو را تصور می‌کنیم و بررسی می‌کنیم اگر اتفاق افتاد، چه چیزی ممکن است اشتباه پیش برود.

تفاوت Hazard و Emergency Scenario

یکی از اشتباهات رایج این است که خطر و سناریوی اضطراری را یکی بدانیم.

Hazard

منبع بالقوه آسیب است.

مثلاً:

مخزن حاوی ماده قابل اشتعال

Emergency Scenario

رویدادی است که می‌تواند از آن خطر ایجاد شود.

مثلاً:

نشت ماده قابل اشتعال از مخزن و ایجاد آتش‌سوزی

این تفکیک برای طراحی برنامه واکنش اضطراری بسیار مهم است.

سناریوهای اضطراری را شناسایی کنیم

هر سازمان باید متناسب با فعالیت خود سناریوهای محتمل را شناسایی کند.

برخی سناریوهای عمومی عبارت‌اند از:

• آتش‌سوزی

• انفجار

• نشت مواد شیمیایی

• انتشار گاز سمی

• برق‌گرفتگی

• ریزش سازه

• زلزله

• سیل

• حوادث شدید صنعتی

• مصدومیت جدی کارکنان

• قطع گسترده برق

• از کار افتادن سیستم‌های حیاتی

اما این فهرست نباید بدون توجه به ماهیت سازمان کپی شود.

احتمال و شدت پیامد

پس از شناسایی سناریو، دو سؤال اساسی مطرح می‌شود:

احتمال وقوع چقدر است؟

و:

اگر اتفاق بیفتد، پیامد آن چقدر شدید خواهد بود؟

برای مثال، یک نشت کوچک ممکن است احتمال نسبتاً بالایی داشته باشد، اما پیامد آن محدود باشد.

در مقابل، یک انفجار بزرگ ممکن است احتمال پایین‌تری داشته باشد اما پیامد آن بسیار شدید باشد.

ماتریس ریسک

یکی از روش‌های متداول، استفاده از ماتریس ریسک است.

در ساده‌ترین حالت:

ریسک = احتمال × شدت پیامد

سپس سطح ریسک در دسته‌هایی مانند:

• پایین

• متوسط

• بالا

• بحرانی

طبقه‌بندی می‌شود.

توجه: در ارزیابی ریسک واقعی، روش امتیازدهی باید بر اساس سیستم مدیریت ریسک سازمان تعریف شود و صرفاً به یک ضرب ساده محدود نشود.

چه کسانی در معرض خطر هستند؟

در شرایط اضطراری فقط کارکنان مستقیم را در نظر نگیرید.

گروه‌های مختلف ممکن است در معرض خطر باشند:

• کارکنان تولید

• کارکنان اداری

• پیمانکاران

• رانندگان

• بازدیدکنندگان

• نیروهای خدماتی

• نیروهای امدادی

• افراد دارای نیازهای خاص

محل تجمع و تخلیه

یکی از نتایج مهم ارزیابی اضطراری باید مشخص کردن مسیرهای تخلیه باشد.

باید بدانیم:

اگر این سناریو رخ دهد، افراد از کجا خارج می‌شوند و کجا تجمع می‌کنند؟

مسیر تخلیه باید:

• مشخص

• علامت‌گذاری‌شده

• قابل دسترس

• عاری از مانع

باشد.

نفرات کلیدی واکنش اضطراری

برنامه اضطراری بدون تعیین مسئولیت‌ها ناقص است.

باید مشخص شود چه کسی مسئول:

• اعلام وضعیت اضطراری

• تماس با نیروهای امدادی

• تخلیه

• اطفای اولیه

• کمک‌های اولیه

• کنترل تردد

• شمارش افراد

• ارتباط با مدیریت

است.

تجهیزات اضطراری

ارزیابی ریسک باید به این سؤال نیز پاسخ دهد:

برای مقابله با این سناریو چه تجهیزاتی لازم داریم؟

ممکن است شامل:

• کپسول آتش‌نشانی

• سیستم اعلام حریق

• دوش و چشم‌شوی اضطراری

• کیت مقابله با نشت

• تجهیزات کمک‌های اولیه

• تجهیزات تنفسی

• تجهیزات ارتباطی

• چراغ اضطراری

باشد.

تجهیزات باید در دسترس باشند

داشتن تجهیزات روی کاغذ کافی نیست.

باید بررسی شود:

• محل نصب مشخص است؟

• مسیر دسترسی باز است؟

• تجهیزات سالم هستند؟

• تاریخ بازرسی معتبر است؟

• کارکنان نحوه استفاده را می‌دانند؟

ارتباطات در شرایط اضطراری

در حادثه، ارتباط سریع اهمیت زیادی دارد.

باید از قبل مشخص شود:

• چه کسی حادثه را اعلام می‌کند؟

• از چه شماره یا کانالی استفاده می‌شود؟

• چه کسی با سازمان‌های بیرونی تماس می‌گیرد؟

• اطلاعات چگونه به کارکنان منتقل می‌شود؟

پیام اضطراری باید کوتاه، واضح و بدون ابهام باشد.

نقش آموزش

کارکنانی که نمی‌دانند در شرایط اضطراری چه کاری انجام دهند، ممکن است خودشان بخشی از مشکل شوند.

آموزش باید شامل مواردی مانند:

• نحوه اعلام حادثه

• مسیر خروج

• محل تجمع

• شماره‌های اضطراری سازمان

• نحوه استفاده از تجهیزات

• ممنوعیت‌های زمان تخلیه

باشد.

مانور اضطراری

یکی از بهترین روش‌ها برای بررسی واقعی بودن برنامه، انجام مانور است.

مانور نشان می‌دهد آیا:

• مسیر تخلیه مناسب است؟

• کارکنان واکنش صحیح دارند؟

• سیستم اعلام کار می‌کند؟

• مسئولیت‌ها مشخص هستند؟

• زمان تخلیه قابل قبول است؟

بعد از مانور چه کنیم؟

مانور نباید با خروج کارکنان تمام شود.

پس از مانور باید جلسه ارزیابی برگزار شود.

پرسش‌های مهم:

• چه چیزی خوب انجام شد؟

• چه چیزی اشتباه بود؟

• کجا تأخیر داشتیم؟

• کدام تجهیزات مشکل داشتند؟

• چه کسی مسئول اصلاح است؟

• مهلت اصلاح چه زمانی است؟

Lessons Learned

یکی از مهم‌ترین خروجی‌های حادثه یا مانور، درس‌آموخته‌ها است.

هر حادثه باید فرصتی برای بهبود سیستم باشد.

مثلاً اگر در مانور مشخص شد کارکنان محل تجمع را نمی‌دانند، باید:

• آموزش اصلاح شود.

• علائم بهتر شوند.

• اطلاع‌رسانی انجام شود.

بازنگری برنامه اضطراری

برنامه واکنش اضطراری یک سند ثابت و همیشگی نیست.

پس از مواردی مانند:

• تغییر فرایند

• تغییر مواد

• تغییر ساختمان

• افزایش تعداد کارکنان

• نصب تجهیزات جدید

• وقوع حادثه

• انجام مانور

باید برنامه بازنگری شود.

اشتباهات رایج در ارزیابی ریسک اضطراری

۱. کپی کردن سناریوها از یک سازمان دیگر

شرایط هر سایت متفاوت است.

۲. تمرکز فقط روی آتش‌سوزی

سایر سناریوها نیز باید بررسی شوند.

۳. نادیده گرفتن پیمانکاران

پیمانکاران نیز باید بخشی از برنامه باشند.

۴. نداشتن مسئول مشخص

هر اقدام باید مالک مشخص داشته باشد.

۵. انجام ندادن مانور

برنامه‌ای که آزمایش نشده، ممکن است در شرایط واقعی عملکرد مطلوبی نداشته باشد.

چک‌لیست ارزیابی آمادگی اضطراری

• سناریوهای اضطراری شناسایی شده‌اند.

• احتمال و پیامد هر سناریو ارزیابی شده است.

• افراد در معرض خطر مشخص شده‌اند.

• مسیرهای خروج مشخص هستند.

• محل تجمع تعیین شده است.

• مسئولیت‌ها مشخص هستند.

• تجهیزات اضطراری در دسترس هستند.

• سیستم ارتباط اضطراری مشخص است.

• کارکنان آموزش دیده‌اند.

• مانور برگزار شده است.

• نتایج مانور ثبت شده است.

• اقدامات اصلاحی پیگیری شده‌اند.

• برنامه اضطراری به‌روز است.

جمع‌بندی

ارزیابی ریسک شرایط اضطراری یعنی سازمان قبل از وقوع حادثه، سناریوهای محتمل را شناسایی و برای آنها آماده شود.

یک برنامه خوب فقط نمی‌گوید «در صورت آتش‌سوزی تخلیه کنید»؛ بلکه مشخص می‌کند:

چه کسی؟ چه زمانی؟ از کجا؟ با چه تجهیزاتی؟ به کجا؟ و با چه روشی؟

هدف نهایی، کاهش پیامد حادثه و افزایش سرعت و هماهنگی واکنش است.